Το μεγαλείο του ανθρώπου και η ευθύνη του

του Στ. Αλαχιώτη, καθηγητή Γενετικής


Δεν έχουν περάσει πολλές δεκαετίες από την περίοδο του Μεσοπολέμου, που αθηναϊκή εφημερίδα έδιδε μια είδηση γράφοντας «γέρων, ετών τεσσαράκοντα, εφονεύθη υπό αμάξης». Την ίδια εποχή οι μελλοντολόγοι της επιστήμης «προφήτευαν» ότι η πιθανότητα σύνθεσης πρωτεΐνης στο εργαστήριο είναι τόσο μικρή όσο και η πιθανότητα να γράψει ένας χιμπαντζής την Οδύσσεια του Ομήρου παίζοντας με τα πλήκτρα μιας γραφομηχανής. Καμία οργουελιανή φαντασία λοιπόν, καλπάζουσα ή νοσηρή, δεν θα μπορούσε να προβλέψει την πρόοδο της Γενετικής και, μέσα από αυτήν, της Βιοϊατρικής. Ισως γιατί αυτή η αδυναμία μάς κάνει πιο ανθρώπινους, αφού αν μπορούσαμε να προβλέψουμε με κάποια σιγουριά, θα κάναμε τον κόσμο μας ανυπόφορο.

Η πρόοδος στην κατανόηση της έννοιας «γονίδιο» κινείται με ασύλληπτους ρυθμούς, αφού η βιολογική αυτογνωσία μας έχει διανύσει έτη φωτός τα τελευταία χρόνια. Και η πρόοδος αυτή συνεχώς επιταχύνεται, με αποτέλεσμα τα αντανακλαστικά μας να βρίσκονται σε εγρήγορση. Η Γενετική, και στη χώρα μας, απασχόλησε επανειλημμένα, τη χρονιά που μας πέρασε, την κοινή γνώμη μέσα από τα ΜΜΕ· και ίσως περισσότερο από κάθε άλλη χρονιά.

alt

Ο καθηγητής Ιαν Γουίλμουτ ποζάρει περιχαρής με την Ντόλι,
το πρώτο κλωνοποιημένο πρόβατο της ιστορίας


Η διάσημη Ντόλι, η προβατίνα, το πρώτο κλωνοποιημένο ζώο, άνοιξε πολλές συζητήσεις και έδειξε τον δρόμο για τη λύση πολλών προβλημάτων, αλλά και την ηθική μας αντοχή, σε περίπτωση που επεκταθεί η κλωνοποίηση και στον άνθρωπο. Η κλωνοποίηση συνδυασμένη με τη γενετική τροποποίηση, δηλαδή με τη δημιουργία διαγονιδιακών εμβρύων στα οποία μπορεί να εμφυτεύονται γονίδια από άλλον οργανισμό, μπορεί να λύσει προβλήματα παραγωγής φαρμάκων. Π.χ. η ερυθροποιητίνη είναι μια πανάκριβη ουσία που χρησιμοποιείται για την ανάπλαση του αίματος και κοστίζει 800.000 δρχ. το ένα εκατομμυριοστό του γραμμαρίου. Μια αγελάδα ή ένα πρόβατο που θα φέρει το αντίστοιχο γονίδιο της ερυθροποιητίνης του ανθρώπου μπορεί να παράγει κιλά ερυθροποιητίνη τον χρόνο. Και ένα κλωνοποιημένο κοπάδι ακόμη περισσότερη ερυθροποιητίνη ή επίσης ινσουλίνη, ιντερφερόνη κ.ά. Ηδη ετοιμάζεται η διάθεση στο εμπόριο άνω των 40 πρωτεϊνών του ανθρώπου που θα παράγονται σε αγροκτήματα και που θα δώσουν λύση στην επαρκή διάθεση πολλών φαρμάκων.

Από τις τράπεζες σπέρματος περάσαμε γρήγορα στις τράπεζες εμβρύων. Εκεί θα παίρνουμε το έμβρυο με τα χαρακτηριστικά που μας ταιριάζουν. Ηδη όμως αναπτύσσονται και ευκολίες κύησης καθώς έχει κατασκευαστεί τεχνητή μήτρα, σε επίπεδο πειραματόζωου, που μπορεί να βελτιωθεί και να φιλοξενεί το έμβρυο προς αποφυγή πόνων και περιορισμών της μητέρας. Εχει επιτευχθεί η αλλαγή φύλου κατά την κύηση στα ποντίκια, ενώ η επιλογή φύλου και στον άνθρωπο αντιμετωπίζεται με πιθανότητες επιτυχίας. Οι επεμβάσεις στο έμβρυο βελτιώνονται και η μετάγγιση αίματος για θεραπευτικούς σκοπούς μπορεί να γίνει με επιτυχία.

Η τεχνητή γονιμοποίηση βελτιώνεται συνεχώς και χρησιμοποιείται κάθε δυνατότητα αντιμετώπισης του προβλήματος στείρων ζευγαριών. Ασύλληπτες είναι και εδώ οι δυνατότητες γιατί μπορεί να παράγονται έμβρυα από μητέρες που δεν γεννήθηκαν ποτέ, όπως στην περίπτωση χρησιμοποίησης ωαρίων από θηλυκά έμβρυα των οποίων η κύηση διακόπηκε με άμβλωση. Στη Βρετανία φέτος μια Βρετανίδα κυοφορεί έμβρυα που προήλθαν από τα ωάρια της κόρης της και τα σπερματοζωάρια του γαμπρού της και έτσι θα γεννήσει εγγόνια.

Διάγνωση και θεραπεία κατά την κύηση ή πριν από την εμφύτευση του εμβρύου ανοίγει νέους δρόμους μείωσης του γενετικού φορτίου του ανθρώπου. Ενα ή λίγα μόνο κύτταρα του εμβρύου στα πρώτα του στάδια μπορεί να δώσουν πολλές γενετικές πληροφορίες και όταν η γονιδιακή θεραπεία γίνει εφικτή, να θεραπεύονται γενετικές ασθένειες και μετά να γίνεται η εμφύτευση του εμβρύου στη μήτρα. Η γονιδιακή θεραπεία αντιμετωπίζεται πειραματικά και στους ενηλίκους, στα σωματικά κύτταρα, και ήδη έχουν θεραπευτεί περιπτώσεις μελανώματος. Τα παιδιά του σωλήνα επωφελούνται από τις υπάρχουσες δυνατότητες και μπορεί να αποφύγουν ορισμένες ασθένειες και να γεννιούνται πιο υγιή.

Η χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος εξελίσσεται με γοργούς ρυθμούς και ήδη έχουν χαρτογραφηθεί και έχουν ταυτοποιηθεί πάνω από 6.000 γονίδια, ενώ το 1984 γνωρίζαμε μόνο περίπου 1.000. Η συσχέτιση των γονιδίων με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και ασθένειες θα οδηγήσει στην αντιμετώπιση των ανεπιθύμητων γνωρισμάτων, ενώ θα μάθουμε τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρούν τα γονίδια για τον σχηματισμό του ανθρώπου.

Ακέφαλοι κλώνοι έκαναν την εμφάνισή τους στο βασίλειο των βατράχων και ίσως δεν αργήσουν να φανούν και στον άνθρωπο. Ο στόχος είναι η καλλιέργεια οργάνων για μεταμόσχευση. Πέραν τούτου η μεταμόσχευση, με βάση τη γενετική προβολή, αντιμετωπίζεται με μεγαλύτερη επιτυχία και ήδη είμαστε κοντά στη μεταμόσχευση εγκεφάλου, όπως έχει γίνει με εγκεφαλικά κύτταρα στα ποντίκια που είχαν απολέσει εγκεφαλικές λειτουργίες, τις οποίες επανέκτησαν μετά τη μεταμόσχευση.

Οργανα κατά παραγγελία ίσως διατίθενται στο μέλλον. Κατασκευάστηκαν ήδη τεχνητά χρωμοσώματα που θα μπορεί να διευκολύνουν τη μεταφορά γονιδίων και τη γονιδιακή θεραπεία. Ενας νέος κλάδος, η Μικρομηχανική, αναδύεται σε μια προσπάθεια μίμησης της δομής και λειτουργίας του κυττάρου προς αποδοτικότερη παραγωγή. Η Βιοπληροφορική έχει γεννηθεί από το «πάντρεμα» υπολογιστή και Γενετικής και οδηγούμαστε στη δημιουργία βιολογικών μικροτσίπ. Πολλά γενετικά τροποποιημένα προϊόντα ήδη κυκλοφορούν στην αγορά με την επιδίωξη να βελτιώσουν την παραγωγή και την ποιότητά τους, όπως π.χ. οι τομάτες με περισσότερες βιταμίνες, το βαμβάκι που παράγει ίνες με χαρακτηριστικά πολυεστέρα κ.ά.

Ο κατάλογος αυτός των επιτευγμάτων είναι μεγάλος και θα μεγαλώνει ακόμη περισσότερο με τον χρόνο. Θα μείνουμε όμως σε αυτή την περιληπτική οριοθέτηση που κάναμε, θαυμάζοντας το μεγαλείο του ανθρώπου για να δούμε το νόμισμα και από την άλλη πλευρά, που είναι η ευθύνη του. Γιατί η κλωνοποίηση λ.χ. έχει και την αρνητική της πλευρά αν ξεφύγει από το πλαίσιο της δεοντολογίας, καθώς αν επιτευχθεί στον άνθρωπο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, με την κλωνοποίηση ατόμων για ειδικούς σκοπούς, όπως λ.χ. τύπους όμορφων γυναικών ή ανδρών για χειρωνακτικές εργασίες που θα χρησιμοποιούνται ανάλογα.

Τα γενετικά τροποποιημένα προϊόντα μπορεί να «μολύνουν» το περιβάλλον και να μειώσουν τη γενετική ποικιλότητα, καταστρέφοντας την ισορροπία που η φύση κτίζει εδώ και δισεκατομμύρια χρόνια. Η επιλογή φύλου μπορεί να διαταράξει την κοινωνική δομή, καθώς είναι δυνατόν να επιλέγεται προνομιακά το ένα φύλο έναντι του άλλου. Η γνώση του γονιδιώματος του ανθρώπου και η ανίχνευση ιδιαιτεροτήτων ή ατελειών μπορεί να οδηγήσει σε μια νέα ευγονική, όπου οι εργαζόμενοι θα προεπιλέγονται γενετικά και θα απορρίπτονται οι ανεπιθύμητοι, οδηγώντας τους στα υπό εκκόλαψη γενετικά γκέτο. Τα νομικά προβλήματα που προκαλούνται από την τεχνητή γονιμοποίηση είναι πολλά και το ισχύον δίκαιο τρέχει ασθμαίνον πίσω από αυτούς τους νεωτερισμούς.

Τα λάθη της Γενετικής μπορεί να είναι πολλά και ανεπανόρθωτα. Πολλά γενετικά τροποποιημένα προϊόντα δεν αποδίδουν αυτό για το οποίο σχεδιάστηκαν. Κάτι ανάλογο αποδείχθηκε πριν από αρκετές δεκαετίες όταν είχε γίνει προσπάθεια διασταύρωσης λάχανου με ραπανάκι, με στόχο το υβρίδιο να παράγει τους βολβούς του ραπάνου και τα φύλλα του λάχανου· στην πράξη όμως συνέβη το αντίθετο και το πρώτο κλασικό «διαγονιδιακό» αυτό φυτό δεν αντάμειψε τον εμπνευστή του. Η κλωνοποίηση μπορεί να επεκταθεί και στον άνθρωπο. Και αυτό είναι ηθικά απαράδεκτο, γιατί παραβιάζονται ορισμένες από τις θεμελιώδεις αρχές που διέπουν την αναπαραγωγή, τον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και την προστασία του ανθρώπινου γενετικού υλικού.

Η πρόοδος λοιπόν που αναδύεται μέσα από τις προσπάθειες των ερευνητών έχει και παρενέργειες βιολογικές, ηθικές, νομικές. Γι' αυτό αναπτύσσεται μια κινητικότητα σε επίπεδο ατόμων, ομάδων, συμβουλίων και κρατών για να καθορίζεται η σωστή πορεία κάθε φορά. Κάτι που δεν είναι εύκολο αφού ανεξέλεγκτες παράμετροι (επιστημονική αναζήτηση, κέρδος, δύναμη) μπορεί να παρεισφρέουν και να διαταράσσουν το δέον γενέσθαι. Μια δυναμική στην οποία ο άνθρωπος πρέπει να συμπληρώσει το μεγαλείο του και να μην αφήσει περιθώρια αυτοκαταστροφής του και απεμπόλησης της ευθύνης του.

Γιατί η γνώση προάγει την ηθική όταν ξέρουμε να επωφεληθούμε από αυτήν. Αλλωστε ο Αριστοτέλης έχει δώσει και εδώ το στίγμα του, υποστηρίζοντας ότι η γνώση πρέπει να ελέγχεται από τους πολίτες και να αποσκοπεί στο κοινό καλό. Γιατί η πρόοδος της γνώσης δεν μπορεί να σταματήσει, καθώς ο άνθρωπος αρέσκεται από τη φύση του στο να γνωρίζει και γι' αυτό αμφισβητεί και ερευνά, αποκαλύπτει και ανακαλύπτει, νεωτερίζει και προοδεύει.


ΠΗΓΗ:εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 4-1-1998


Ανατολικά της Δύσης

του Ευγένιου Αρανίτση

alt

Μ' έναν διφορούμενο τρόπο, ο Μποντριγιάρ περιέγραψε τις ΗΠΑ (την «Αμερική») σαν τη μόνη πραγματοποιημένη ουτοπία - μια κοινωνία που τείνει στην καθαρή προσομοίωση και επομένως απαλλάσσεται από το βάρος του νοήματος των πραγμάτων, δηλαδή αποκτάει ανοσία στην ασθένεια της γηραιάς Ευρώπης.

Ο τόνος του γάλλου θεωρητικού δεν επέτρεπε να αποφανθείς αν αυτό κρινόταν σαν κάτι «θετικό» ή επρόκειτο για το εξωπραγματικό τοπίο μιας αναίμακτης Συντέλειας: για τον Μποντριγιάρ, το τέλος του κόσμου είχε τη μορφή ενός fade out.

Προηγήθηκε ο ποιητής Οκτάβιο Παζ, εξαιρετικός δοκιμιογράφος τουλάχιστον στην περίοδο της ωριμότητάς του, μιλώντας για τον μύθο της αμερικάνικης Δύσης ως γης της επαγγελίας ή ιδεατού παραδείσου που μετακινούνταν αδιάκοπα προς δυσμάς, με όριο τις ακτές του Ειρηνικού, στην Καλιφόρνια. Ο Παζ δίστασε να δεχτεί (ίσως δεν το συνειδητοποίησε καν) ότι αυτή η διαρκής μετατόπιση του ορίου, και εφόσον δεν ήταν εφικτό να προχωρήσει κανείς προς δυσμάς πέραν των ακτών της Καλιφόρνιας, ήταν επίσης μια μετατόπιση αδιεξόδου που συνεχιζόταν, υποχρεωτικά, σε φαντασιακό επίπεδο πλέον, σαν αέναη νοερή αναδίπλωση ενός μοιραίου dead end. Ενδεχομένως, η διαιωνιζόμενη αυταπάτη μιας τέτοιας μετακίνησης, που είχε ουσιαστικά λήξει, να έγινε, στον κρυφό πυρήνα της κοινωνίας εκείνης, η μήτρα των προσομοιώσεων.

Περιττεύει να θυμίσουμε, εδώ, την έννοια της Δύσης στη θανατολατρική δεισιδαιμονία των αρχαιοαιγυπτιακών θεολογικών συστημάτων, όπου το «προς δυσμάς» ήταν συνώνυμο του ταξιδιού στο υπερπέραν, του περάσματος στην αιωνιότητα ή σε τόπους τιμωρίας, πάντως καθ' οδόν προς ένα βασίλειο κατοικημένο από οπτασίες. Μολονότι το παραπάνω σχήμα οφείλεται ενδεχομένως στην επίδραση μιας φυσικής κοσμικής διάταξης ανατολής/δύσης (γέννησης/θανάτου) κατά τη φορά της τροχιάς του ηλίου, δεν υπερβάλλει όποιος ισχυριστεί ότι η Αμερική επέστρεψε ήδη στο αιγυπτιακό πνεύμα μέσω της έμμονης ιδέας της «αθανασίας». Δύση λέγοντας, θα εννοούμε, πολύ σύντομα, έναν πολιτισμό που δυναστεύεται απ' τον πόθο του νεκρού χρόνου, σε αντιρρόπηση της ιλιγγιώδους επιτάχυνσης των εξελίξεων. Για να το πούμε ρεαλιστικά, το επιστημονικό και καταναλωτικό κυνήγι της αιώνιας νεότητας, καθώς και η επιδημική άνοδος της μακάβριας δημοτικότητας που απολαμβάνουν οι τεχνικές της πλαστικής χειρουργικής, η κλωνοποίηση, η κρυονική, οι μεταμοσχεύσεις οργάνων, οι θεραπείες τελομεράσης, η γενετική μηχανική, τα πειράματα μεταφοράς της συνείδησης στον σκληρό δίσκο (π.χ. extropians) και εν γένει ο επανασχεδιασμός του σώματος με τη συγχώνευση βιολογικού και συνθετικού - όλ' αυτά προδίδουν μια μύχια νοσταλγία όχι μόνον του ιερατείου της Δύσης αλλά και της μεσαίας τάξης για κάτι που θα είχαμε το δικαίωμα να συγκρίνουμε με την ελπίδα του ετοιμοθάνατου να διεκδικήσει τη μούμια του.

Σύμφωνα με τον Παζ, ο μύθος της Καλιφόρνιας λειτούργησε σαν το άσβεστο όνειρο εκείνων που αναζητούσαν τον παράδεισο στο άκρον, στο μεταίχμιο μεταξύ γεωγραφίας και ουτοπίας. Είναι φανερό ότι το νοητό τέρμα της διαδρομής, για τους πληθυσμούς που απέδρασαν από την Ευρώπη αναζητώντας «καλύτερη τύχη», συνέπιπτε ιδεωδώς με την ευτυχισμένη κορύφωση μιας μακράς διαδρομής ή προσπάθειας που είχε όλα τα χαρακτηριστικά της κοινωνικής και πολιτικής δοκιμασίας μάλλον παρά μιας ενστικτώδους τυχοδιωκτικής ροπής στην περιπέτεια: η μετακίνηση του προτεσταντικού κόσμου ήταν εργασία και, ως εργασία, παρέμενε υποχρεωτικά επενδεδυμένη σε ονειρικές προσδοκίες της Εδέμ, όπως απαιτούσε το μεσσιανικό ελατήριο της ιουδαιοχριστιανικής παράδοσης. Με δυο λόγια, το ταξίδι στη Δύση ήταν εγχείρημα απόλυτα συμβατό με το πρότυπο της ανταμοιβής που ρύθμιζε τις σχέσεις χριστιανισμού και εργασίας.

Ωστόσο, αν το ταξίδι εδώ μοιάζει με εργασία, αν η διάσχιση (κατανάλωση) των τοπίων αποδεικνύεται κοπιώδης και παραγωγική, τι ακριβώς είναι εκείνο που παράγεται; Η Ιστορία έδειξε, εν προκειμένω, ότι το προϊόν ήταν καταρχήν ένας ψευδαισθησιακός μετασχηματισμός των αποστάσεων - για να το πούμε ωμά: η εξάλειψη της συνείδησης του χώρου, η κατάργηση του χώρου όπως τον γνωρίζαμε. Σήμερα, στη διαθέσιμη, προσιτή και μονίμως υπό συνολική εποπτεία μικροσκοπική σφαιρικότητα ενός παγκοσμιοποιημένου πλανήτη, είναι αφελές να μιλάμε για όρια ή μεταίχμια κι η Καλιφόρνια έπαψε πια να αποτελεί το «τέλος» της διαδρομής: κανένας δεν τη φαντάζεται σαν έναν τόπο στις όχθες ενός ωκεανού πέραν του οποίου βρίσκεται το αχανές διάστημα ή ο αλλόκοσμος - η Καλιφόρνια είναι παντού και πουθενά, στο σημείο σύγκλισης όλων των διευθύνσεων, ιστορικών, οικονομικών και μυθοπλαστικών.

Φυσικά, πριν από δύο αιώνες, υπήρχε άφθονο χρυσάφι στην εσχατιά των δυτικών συνόρων του κόσμου, κάτι σαν θεολογική μεταφορά της ελπίδας ότι το κοινό σε όλους πλέον μυστικό μιας καινούργιας οικονομίας στηριγμένης στην πεποίθηση ότι ο άνθρωπος μπορεί να πουλήσει τα πάντα χωρίς να δυσαρεστεί τον Θεό, θα παρήγαγε πλούτο απ' το μηδέν. Ο θρυλικός αυτός τροπισμός της ευτυχίας («προς δυσμάς») ελάχιστα διαψεύστηκε, κι έτσι, εκεί όπου τα σύννεφα βυθίζονταν στον Ειρηνικό, οι επιθυμίες εκτοξεύτηκαν στη σκηνή της απαίτησης προκειμένου να πραγματοποιηθούν διά μαγείας. Θεμελιώθηκε τότε μια ολόκληρη κουλτούρα προσφοράς και ζήτησης: ο παράδεισος ήταν εκεί και απλώς τον αγόραζες.

Εκτοτε, η Δύση έγινε συνώνυμη της παραίσθησης που την ανέδειξε σε νικητή δίχως αντίπαλο. Ως τέτοια, δημιούργησε στη συνέχεια τις δικές της παραισθητικές πραγματικότητες, το θέαμα, τα φαντάσματα της ελευθερίας και της δικαιοσύνης, τον κυβερνοχώρο και τα υπερανεπτυγμένα δίκτυα επικοινωνίας, τις ακτινοβολίες, τα χημικά ναρκωτικά, τους φαντασιακούς θεσμούς του χρηματοπιστωτικού συστήματος, τους πολέμους των άστρων, τη χειραγώγηση του χρόνου και τη δυνητικότητα εν γένει. Το λογοτεχνικό εύρημα του Πέτερ Μπίξελ, σύμφωνα με το οποίο η Αμερική δεν υπάρχει, έγινε βαθμιαία χειροπιαστό συμπέρασμα στο μέτρο που υποστήριζε έμπρακτα το πρωτείο μιας κοινωνίας ικανής να οργανωθεί γύρω απ' την αίσθηση ότι τα πάντα συμβαίνουν ταυτόχρονα. Εφόσον εκεί είχε πάψει να υφίσταται χωροχρόνος με την έννοια που γνωρίζαμε, η χώρα ήταν ανύπαρκτη.

Τίποτα πιο ισχυρό από κάτι που δεν υπάρχει (βλ. Θεός): στο επόμενο, ακολουθούν λίγα λόγια σχετικά μ' εμάς τους Ευρωπαίους, που υπάρχουμε όντως, αδύναμοι, ανατολικά της δύσης, δηλαδή εδώ. Κατά περίεργο τρόπο, αν διατηρούμε ακόμη σήμερα κάποια αίσθηση του «εδώ», το χρωστάμε στη Δύση.

ΠΗΓΗ:εφημ. ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 18-4-2010


Οι γενετικές τεχνικές και η αυτοσυνείδηση του ανθρώπου

του Θ. ΓΕΩΡΓΙΟΥ, συγγραφέα

 

alt

Ο γερμανός φιλόσοφος Jόrgen Habermas με δύο άρθρα του, που δημοσιεύθηκαν προσφάτως στις γερμανικές εφημερίδες «Sόddeutsche Zeitung» (17 Ιανουαρίου 1998) το πρώτο και «Die Zeit» (21 Φεβρουαρίου 1998) το δεύτερο, αναλύει τα ηθικά προβλήματα που θέτει το ζήτημα της κλωνοποίησης του ανθρώπου. Και οι ίδιοι οι βιολόγοι παραδέχονται ότι η ανάπτυξη των γενετικών τεχνικών θέτει προβλήματα που συνδέονται άρρηκτα με τις θεμελιώδεις έννοιες της ζωής, του θανάτου, του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας ή της προστασίας του γενετικού υλικού. Ο Habermas στα δύο αυτά ­ μικρής εκτάσεως ­ άρθρα του αναλύει εμπεριστατωμένα την ηθική όψη της κλωνοποίησης του ανθρώπου. Δεν πρόκειται για μια βιοηθική εξέταση ενός από τα πολλά ζητήματα της βιοτεχνολογίας. Ο Habermas ισχυρίζεται ότι η ανάπτυξη και η τελειοποίηση των τεχνικών της γενετικής αναπαραγωγής του ανθρώπου στρέφεται κατά της ίδιας της ηθικής αυτοσυνειδήσεώς του, της οποίας τα περιεχόμενα είναι η ελευθερία και η ισότητα. Ο σημερινός άνθρωπος αναπτύσσει τη δραστηριότητά του στο πλαίσιο μιας πολιτισμικής ηθικής δομής, η οποία θεσμοθετήθηκε κατά τους δύο τελευταίους αιώνες.

alt

Η ίδια η φύση δεν μπορεί να απαγορεύσει ή να επιτρέψει την κλωνοποίηση του ανθρώπου τονίζει με έμφαση. Εμείς οι άνθρωποι, ο καθένας μας είτε ως επιστήμων (δηλαδή και οι βιολόγοι ως επιστημολογική κοινότητα) είτε ως συμμέτοχος της δημόσιας συζήτησης που διεξάγεται, είμαστε εκείνοι που θα αποσαφηνίσουμε. Το επίδικο αντικείμενο της δημόσιας συζήτησης για την κλωνοποίηση του ανθρώπου κατά τον Habermas ορίζεται ως εξής: από τη μια έχουμε την ανάπτυξη των βιοτεχνολογιών που θεραπεύουν το κακό, δηλαδή τις γενετικές ασθένειες, και από την άλλη την ηθική αυτοσυνείδηση του σύγχρονου ανθρώπου ως αυτόνομου ελεύθερου και ισότιμου ατόμου σε μια κοινωνία ελεύθερων και ισότιμων πολιτών. Στον βαθμό που ανάμεσα στα δύο αυτά μεγέθη εξασφαλίζεται η ισορροπία, δεν ανακύπτει κάποιο πρόβλημα. Το πρόβλημα δημιουργείται με την τεχνική αναπαραγωγή του γενετικού κώδικα, επειδή μια τέτοια πράξη δεν αντικαθιστά απλώς τη φυσική γέννηση του ανθρώπου αλλά προσβάλλει την ίδια την ηθική του υπόσταση. Στα άρθρα του ο Habermas εξηγεί αναλυτικά και με πειστικά επιχειρήματα ότι η κλωνοποίηση του ανθρώπου δεν είναι μόνο μια επιστημονική τεχνική αλλά είναι πρωτίστως πράξη που θέτει υπό αμφισβήτηση την ηθική αυτοσυνείδηση του ανθρώπινου είδους.

Η επιχειρηματολογία του Habermas είναι προσανατολισμένη προς το χειραφετητικό ιδεώδες του ανθρώπου. Και χειραφέτηση του ανθρώπου δεν σημαίνει να γίνει ο ίδιος ένα κακέκτυπο του Θεού και ταυτόχρονα να δημιουργήσει έναν νέο τύπο «σκλαβιάς». Αντιθέτως, σε αυτή τη φάση της ιστορικής ανάπτυξης εκείνο που υπερασπίζει σαφώς στην παρέμβασή του ο Habermas στη δημόσια συζήτηση για την κλωνοποίηση του ανθρώπου είναι η δυνατότητα συνειδησιακής επίγνωσης, την οποία ο ίδιος ο άνθρωπος θα πρέπει να επιδείξει στις πραγματολογικές συνθήκες βιολογικού μετασχηματισμού του ανθρώπινου είδους.

ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 8 Μαρτίου 1998


Το σοκ του μέλλοντός μας

Από τον ΘΑΝΑΣΗ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ

image Η χρεοκοπία της ιδεολογίας της προόδου παράγει μιαν έκλειψη του μέλλοντος, μια κρίση εμπιστοσύνης στο μέλλον και στην επαγγελία του για διαρκή βελτίωση της ανθρώπινης κατάστασης. Αυτό υποστηρίζει, ανάμεσα σε άλλα, ο γάλλος φιλόσοφος Πιέρ-Αντρέ Ταγκιέφ στο βιβλίο του «L' effacement de l' avenir» (Galilee, 2000), ένα απόσπασμα του οποίου παρουσιάζουμε στη συνέχεια.

Οι πολιτικές ιδεολογίες, είτε πρόκειται για τον κομμουνισμό είτε για τη σοσιαλδημοκρατία ή τον φιλελευθερισμό, φαίνεται να έχουν χάσει την ικανότητα να φαντάζονται ένα μέλλον που θα είναι ευκταίο και ταυτόχρονα ελκυστικό. Όλες οι μεγάλες ιδεολογίες διεκδικούσαν, λιγότερο ή περισσότερο φανερά, το μύθο της μελλοντικής κοινωνίας της αφθονίας, η οποία θα καταστεί δυνατή -όπως πίστευαν- χάρη στην πρόοδο της επιστήμης και της τεχνικής.

Αυτός ο μύθος αμφισβητήθηκε ριζικά από τις αρχές της δεκαετίας του 1970. Η πορεία της ιστορίας έχασε έτσι το κύριο ερμηνευτικό εργαλείο της, που επέτρεπε στον ιστορικό οπτιμισμό να προσφεύγει σε μια τελεολογία της ολικής ικανοποίησης των αναγκών της ανθρωπότητας. Όμως αυτός ο ιστορικός και μελλοντοκεντρικός οπτιμισμός εμφανιζόταν ιστορικά συνυφασμένος με τον δυτικό πολιτισμό μετά τον Διαφωτισμό, καθώς και με τη συντελούμενη πλανητική του επέκταση.

Αυτός προσέφερε τις αναπαραστάσεις ενός επιθυμητού μέλλοντος, προς το οποίο αισθανόταν ότι πορευόταν το ανθρώπινο γένος. Το γίγνεσθαι εμφανιζόταν προσανατολισμένο σε σκοπούς: στην απελευθέρωση ή τη χειραφέτηση της ανθρωπότητας, την εδραίωση της παγκόσμιας ειρήνης, την πρόσβαση στην ευτυχία.

Τα θεμέλια αυτού του ιστορικού οπτιμισμού έχουν διαβρωθεί ή υποσκαφτεί και ο δυτικής προέλευσης επιστημονικο-τεχνικός πολιτισμός χάνει τον ορίζοντα των νοημάτων του και τείνει να υποβαθμιστεί σε μια τυφλή διαδικασία. Και διολισθαίνουμε γρήγορα από την αίσθηση του παράλογου στην άποψη ότι έρχεται το χειρότερο. Οδηγούμαστε δηλαδή στην πεποίθηση, που συμμερίζεται ένας αυξανόμενος αριθμός των συγχρόνων μας, ότι η πορεία προς το χειρότερο θα μπορούσε να είναι η πιο πιθανή. Υποθέτουμε ότι μια αρνητική, καταστροφική και αυτοκαταστροφική δύναμη δρα μέσα στην ιστορία και ιδιαίτερα μέσα στη νεωτερικότητα. Μοιάζει σαν μια τελεολογία της έλλειψης νοήματος και του χειρότερου να έχει γίνει η πλέον αξιόπιστη εικόνα του μέλλοντος.

Ήδη μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο η πνευματική Ευρώπη είχε παρασυρθεί από ένα ισχυρό κύμα ανησυχίας απέναντι στο μέλλον, το οποίο κλόνιζε βαθιά τις μυθοπολιτικές αντιλήψεις που μεταβίβαζε η λατρεία της «προόδου». Αυτό που συμβαίνει μετά το 1945 είναι η κατάρρευση του κληρονομημένου από τον 19ο αιώνα τεχνολογικού οπτιμισμού, ο οποίος υπέστη μια σειρά από σοκ τα οποία προκλήθηκαν με αφετηρία τη δεκαετία του 1940 από τη συγκεκριμένη εξέλιξη της τεχνολογίας.

Το πρώτο σοκ προκλήθηκε από τη χρήση της ατομικής βόμβας ενάντια στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι, καταδεικνύοντας ότι η επιστήμη και η τεχνική δεν ήταν υποχρεωτικά προορισμένες να καταστήσουν δυνατή την οικοδόμηση μιας καλύτερης κοινωνίας.

Το δεύτερο σοκ το προκάλεσε η έκθεση Meadows, που δημοσιεύθηκε το 1972 από τη Λέσχη της Ρώμης με τίτλο «Στοπ στην ανάπτυξη» και ήταν ένα οικολογικό σοκ που καταδείκνυε ότι η εντατική ανάπτυξη της οικονομίας, της τεχνολογίας και του πληθυσμού δεν μπορούσε να συνεχίζεται επ' άπειρον.

Το τρίτο σοκ προήλθε από μια σειρά μεγάλων ατυχημάτων σε διάφορους τομείς της βιομηχανίας, στη χημική καθώς και στην πυρηνική βιομηχανία από το Σεβέζο (1976) ώς το Τσέρνομπιλ (1986).

Το τέταρτο σοκ προκλήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1980 από την επέκταση των πρακτικών της ιατρικά υποβοηθούμενης τεκνοποίησης και γενικότερα από την εφαρμογή των βιοτεχνολογιών στον άνθρωπο. Στο τέλος της δεκαετίας του 1990 η ανησυχία για τις «γενετικές χειραγωγήσεις» συνδέθηκε με τις δυνατότητες ανθρώπινης κλωνοποίησης τόσο για αναπαραγωγικούς όσο και για θεραπευτικούς λόγους.

Το πέμπτο σοκ προήλθε από τη διάδοση των τεχνολογιών της πληροφορικής στην κοινωνία, στο βαθμό που αυτή ευνοεί την προσφυγή σε απρόσωπες διαδικασίες και την επιτήρηση των ανθρώπινων συμπεριφορών. Οι μεγάλες αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών, για παράδειγμα, τελειοποίησαν ένα δίκτυο πλανητικής ηλεκτρονικής κατασκοπίας, το οποίο εύλογα μπορεί να προκαλεί ανησυχία στους πολίτες.

Παράλληλα, στο πεδίο της γνώσης, στη διάρκεια των δεκαετιών 1970 και 1980, εκδηλώθηκαν σωρευτικά πολλές αμφισβητήσεις της ιδέας της προόδου και αυτή η συσσώρευση προκάλεσε την καταστροφή των θεμελίων του ιστορικού οπτιμισμού που υιοθετούσαν όλες οι εκδοχές του προοδευτισμού (από τη φιλελεύθερη-βιομηχανική εκδοχή του ώς τη μαρξιστική, διατρέχοντας όλες τις παραλλαγές σοσιαλιστικού ή σοσιαλδημοκρατικού ρεφορμισμού). Σε τρία πεδία της γνώσης, των οποίων οι κοινωνικές και πολιτικές επιπτώσεις έχουν μεγάλη σημασία, συντελέστηκε αυτή η καταστροφή του οικοδομήματος των προοδευτικών παραδοχών.

Πρώτα απ' όλα στο πεδίο της οικολογίας και ιδιαίτερα σε εκείνο της «βαθιάς» ή της λεγόμενης ριζοσπαστικής οικολογίας, όπου η αμφισβήτηση του δυτικού αναπτυξιακού μοντέλου συνοδεύτηκε από μια καταγγελία της ανάπτυξης ως τρόπου καταστροφής του πλανήτη.

Στη συνέχεια στο πεδίο της πολιτισμικής ανθρωπολογίας, όπου ορισμένοι ανθρωπολόγοι έγιναν οι θεωρητικοί ενός ριζικού πολιτισμικού σχετικισμού, υποβαθμίζοντας την ιδεολογία της προόδου σε μια συνιστώσα του ιμπεριαλισμού που χαρακτηρίζει τον δυτικό πολιτισμό.

Τέλος, ένα ολόκληρο ρεύμα της κριτικής και σχετικιστικής επιστημολογίας, το οποίο, με την κάλυψη της «αναρχικής θεωρίας της γνώσης» του Πολ Φαγεράμπεντ, οδηγήθηκε σε ένα ριζικό γνωσιολογικό σχετικισμό, βασιζόμενο στη θέση ότι είναι αδύνατη η συγκριτική αξιολόγηση όχι μόνον των επιστημονικών θεωριών μεταξύ τους αλλά και των επιστημών με τους μύθους και τις θρησκείες.

ΠΗΓΗ:εφημ. ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 28 Δεκεμβρίου 2008


Ο θρίαμβος της γενετικής και της βιοϊατρικής

DNA rendering

Image by ynse via Flickr

του Στ. Αλαχιώτη, καθηγητή Γενετικής

Το δρασκέλισμα προς την τρίτη χιλιετία είναι μια ανεπανάληπτη ευκαιρία για να αποτιμήσουμε την επιστημονική και τεχνολογική πρόοδο που επάνω της βασίζεται το μέλλον. Πρέπει, δηλαδή, να κάνουμε έναν ισολογισμό στα βιβλία της ανθρωπότητας για να μας βρει ο έλεγχος του επόμενου αιώνα σώφρονες και καλούς διαχειριστές της ζωής. Να ανατρέξουμε στο παρελθόν για να εκτιμήσουμε το παρόν και να φαντασθούμε το μέλλον. Να αξιολογήσουμε το μεγάλο ταξίδι του ανθρώπου μέσα στην αναζήτηση της βιολογικής αυτογνωσίας του και στην κατανόηση της ύπαρξής του.

image Και ξεκινάμε από το βιβλίο της υγείας, το πρώτιστο αγαθό του ανθρώπου, για να περάσουμε από τη δαιμονική αντίληψη που επικρατούσε στους προϊστορικούς χρόνους στη θεοκρατική της Αρχαίας Ελλάδας, όπου ο Απόλλωνας και ο γιος του Ασκληπιός θεωρούνταν πατέρεςimage της Ιατρικής, ενώ οι δύο κόρες του τελευταίου, η Υγεία και η Πανάκεια, συνδέθηκαν αντίστοιχα με την Υγιεινή και τη Θεραπευτική. Η ιατρική του Ασκληπιού, υπό την επίδραση του μεγάλου Ιπποκράτη, έθεσε τα θεμέλια της δυτικής ιατρικής, τον 5ο αι. π.Χ., τον κοσμοϊστορικό δηλαδή χρυσό αιώνα των Αθηνών. Στον 3ο και στον 2ο αι. π.Χ. εμφανίζεται η Σχολή των Εμπειριστών, οι οποίοι πίστευαν ότι κανένας δεν γνωρίζει την ακριβή φύση των νόσων και περιορίστηκαν στη θεραπεία με βότανα και άλλα θεραπευτικά μέσα. Υπήρξε και η Σχολή των υπεροπτών Μεθοδικών που χρησιμοποιούσαν καταπλάσματα, βδέλλες, βεντούζες, ψυχρά επιθέματα κ.ά. και οι οποίοι ειρωνεύονταν τον Ιπποκράτη.

image Στα πρώτα χρόνια της εμφάνισης του χριστιανισμού σημαντικό ρόλο έπαιξε ο Κέλσος, που ταξινόμησε τις νόσους ανάλογα με το είδος της θεραπείας και όχι τις αιτίες, όπως και ο Γαληνός. Και αργότερα πρέπει ωστόσο να τονιστεί ότι στο θεοκρατικό Βυζάντιο ιδρύθηκαν τα νοσοκομεία που συνέβαλαν σημαντικά στην αντιμετώπιση της νόσου, παρά το γεγονός ότι ο χριστιανισμός οδήγησε σε οπισθοδρόμηση των αντιλήψεων περί νόσου, αφού είχε επιβληθεί το Christus Medicus.

Στον 17ο αι. εμφανίστηκε ο Σίντενχαντ, που θεοποίησε την κλινική παρατήρηση και περιέγραψε με ακρίβεια την επιδημία της πανώλης, η οποία το 1665 αφάνισε περισσότερους από 70.000 ανθρώπους στο Λονδίνο. Κατά τον 18ο αι. επικράτησε η τάση της ταξινόμησης και οι περισσότεροι γιατροί ήταν και βοτανολόγοι. Γι' αυτό οι νόσοι είχαν ταξινομηθεί σε 10 τάξεις, 295 γένη και 2.400 είδη. Από τότε η ιατρική απαλλάχθηκε από περίεργες αντιλήψεις και άρχισε να στηρίζεται σε επιστημονικές βάσεις.

image Κατά τον 19ο αι. κυριάρχησε η παθολογική ανατομική, μακροσκοπική στην αρχή, μικροσκοπική ή κυτταρική αργότερα από τον Βίρχοφ, οραματιστή της κλινικής ιατρικής, καθώς η έννοια της νόσου ήταν συνώνυμη με ανατομική βλάβη. Θα πρέπει να τονιστεί ότι η γέννηση της γενετικής από τον Μέντελ που οδήγησε στην ενοποίηση των βιολογικών επιστημών και της εξελικτικής θεωρίας από τον Δαρβίνο, συνέβαλε στην καλύτερη κατανόηση της ζωής και της κοινωνίας δημιουργώντας ένα νέο βάθρο εκτίναξης της ιατρικής.

Οι μεγάλες ανακαλύψεις

image Έκτοτε η πρόοδος στον τομέα της υγείας γίνεται κατά μεγάλα κύματα και από το 1860 ως το 1900 τα διάφορα επιτεύγματα άλλαξαν τη μορφή της ιατρικής. Έτσι ο Μπέρναρντ εισήγαγε το πείραμα, ο Κοχ αποκάλυψε τον κόσμο των μικροβίων, ο Παστέρ με το αντιλυσσικό εμβόλιο άνοιξε το κεφάλαιο της εμβολιοθεραπείας, ενώ ταυτόχρονα ανακάλυψε την καταπολέμηση των μικροβίων (παστερίωση), ο Μόρτον με τη χημική ύπνωση άνοιξε το κεφάλαιο της αναισθησιολογίας, ο Φρόιντ το κεφάλαιο της ψυχανάλυσης,image ο Οσλερ αναδείχθηκε πατέρας της σύγχρονης κλινικής ιατρικής και ο 19ος αι. έκλεισε με την ανακάλυψη των ακτίνων Χ από τον Ρέντγκεν, που έδωσε τη δυνατότητα  της παρατήρησης του εσωτερικού σώματος.

 

image Στις αρχές του 20ού αι. ο Λαντστάινερ ανακάλυψε τις ομάδες αίματος και κατέστησε τις μεταγγίσεις σχεδόν ακίνδυνες. Ωστόσο τα πρώτα 40 χρόνια του 20ού αι. συνοδεύτηκαν από πολύ μικρές προόδους και έχει αναφερθεί ότι, αν ένας γιατρός έπεφτε σε βαθύ ύπνο το 1900 και ξυπνούσε το 1940, θα μπορούσε με ένα σύντομο φροντιστήριο να ασκήσει άνετα την ιατρική. Ο κυματισμός αυτός δεν ήταν βέβαια τυχαίος καθώς επωαζόταν η δυναμική ενός νέου κύματος. Η πρόοδος σε συγγενείς βασικότερες επιστήμες, όπως η βιολογία, η χημεία, η φυσική και τα μαθηματικά, θα παρασύρει και την ιατρική σε έναν ξέφρενο ρυθμό που σήμερα όλοι βιώνουμε.

image Έτσι, ενώ τις δεκαετίες του '20 και του '30 εμφανίζονται τα πρώτα βασικά επιτεύγματα, π.χ. ανακάλυψη της ινσουλίνης (1926) και σύνθεση της σουλφοναμίδης (1937), μετά το 1940 αρχίζει μια ραγδαία πρόοδος. Η ανακάλυψη του DNA και της δομής του τη δεκαετία του '50, η μεγαλύτερη ίσως ανακάλυψη του αιώνα μας από τους Γουάτσον, Κρικ, Γουίλκινς και Φράνκλιν, που τιμήθηκαν με το Νομπέλ Ιατρικής, εκτός από τη Φράνκλιν, η οποία είχε πεθάνει, και ο χειρισμός του DNA από τη δεκαετία του '70 εκτοξεύουν την κατανόηση της παθογένεσης και την αντιμετώπισή της, τη θεραπεία, δηλαδή, σε ασύλληπτες τροχιές. Περίπου 4.000 νόσοι έχουν γενετική αιτιολογία. Γρήγορα μάθαμε ότι οι καρκίνοι π.χ. έχουν γενετική βάση. Σε ελάχιστο χρόνο αποκαλύφθηκε η μοριακή βάση του AIDS. Οι μεταμοσχεύσεις προχώρησαν με γοργούς ρυθμούς. Η χαρτογράφηση του γονιδιώματος του ανθρώπου, των 100.000 περίπου γονιδίων του, τελειώνει μέσα στο 2000 και θα έχουμε πλήρη γενετική αυτογνωσία. Η γονιδιακή θεραπεία που άρχισε να συζητείται τη δεκαετία του '80 σήμερα εφαρμόζεται πειραματικά σε μερικές χιλιάδες ασθενείς και προβλέπεται να μετατραπεί σε κυρίαρχη θεραπευτική πρακτική μετά την αντιστοίχιση των γονιδίων με συγκεκριμένες νόσους. Η διαδικασία της γήρανσης προσεγγίζεται στο γενετικό επίπεδο. Ο έλεγχος του φύλου είναι ουσιαστικά πραγματικότητα. Η δημιουργία νέας γενιάς φαρμάκων και νέων διαγνωστικών μοριακών πρακτικών εκτοξεύει τη λεγομένη πια βιοϊατρική σε νέες τροχιές και η ιατρική εξατομικεύεται, καθώς ο καθένας μας είναι μία ανεπανάληπτη γενετική οντότητα που απαιτεί το δικό της βιοϊατρικό πρωτόκολλο.

Τεχνολογία και κοινωνία

image Η βιολογική αυτογνωσία μας, η οποία έχει διανύσει έτη φωτός τα τελευταία χρόνια, μας θέτει ταυτόχρονα και προ των ευθυνών μας. Το καλό και το κακό, το ηθικό και το ανήθικο, το τυπικό και το παράτυπο, το νόμιμο και το παράνομο δεν διακρίνονται πια εύκολα. Οι αντιδράσεις μεταξύ ανθρώπων, τεχνολογίας και κοινωνίας οδηγούν σε μια νέα κοινωνιολογία γονιδίων. Κλωνοποίηση, γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί και ποικίλοι, ασύλληπτοι γενετικοί νεωτερισμοί μάς φέρνουν σε έναν θαυμαστό καινούργιο κόσμο, αλλά το θέμα της νόσου και της υγείας, ενώ διαβάζεται σχεδόν στην τελευταία του λεπτομέρεια, εξακολουθεί να μην είναι ακόμη πλήρως κατανοητό. Σαφώς χρειάζεται ένα νέο κύμα, πιο σύνθετο.

image Γι' αυτό ας δούμε και έναν άλλο ωκεανό γνώσης μέσα από το βιβλίο της τεχνολογίας, η οποία παντρεύεται με την υγεία για να γεννηθεί μια άλλη πρόοδος, ασύλληπτη και αυτή, ελπιδοφόρα και δυναμική. Και εστιάζοντας την προσοχή μας στην ιατρική και βιολογική τεχνολογία στον αιώνα μας αξίζει να αναφέρουμε ενδεικτικά τα βαρβιτουρικά, το ηλεκτροκαρδιογράφημα (1903), τα υβρίδια αραβοσίτου (1918), το DDT (1933), τον τεχνητό νεφρό (1944), το αντισυλληπτικό χάπι (1955), τη μεταμόσχευση νεφρού (1959), τη μεταμόσχευση καρδιάς (1967), την επαναστατική ποικιλία σίτου (1962), την εξωσωματική γονιμοποίηση (1969), την τεχνητή σύνθεση γονιδίου (1970), την εισαγωγή ξένων γονιδίων σε βακτήρια (1973), τη μαγνητική τομογραφία (1978), τη βιοτεχνολογική παραγωγή ινσουλίνης (1978) και ιντερφερόνης (1980), το χάπι αμβλώσεων (1987)· γεννιέται επίσης η Ντόλι (1996), έχουμε απελευθέρωση στο εμπόριο των γενετικά τροποποιημένων οργανισμών (1996), τον έλεγχο του φύλου (1999) κ.ά.

Η πορεία του ανθρώπου στις επιστήμες και στην τεχνολογία είναι μια συνεχής αναζήτηση της αλήθειας η οποία προσεγγίζεται μετά από πολλές προσπάθειες. Μια τέτοια προσπάθεια αποτελεί και η φιλοσοφική σκέψη, ένα άλλο μεγάλο βιβλίο της ανθρωπότητας, που τη δεύτερη χιλιετία αρχίζει να καλλιεργείται μετά τον σκοτεινό Μεσαίωνα, κατά την Αναγέννηση. Κύριο χαρακτηριστικό της αναγεννησιακής φιλοσοφίας είναι η στροφή στο φυσικό - ενδοκοσμικό - ανθρωπολογικό και η αποστροφή από το υπερφυσικό - υπερβατικό - θεολογικό. Το αποτέλεσμα ήταν να επιταχυνθεί η προσέγγιση της φιλοσοφικής και φυσικής μας αυτογνωσίας, ενώ σήμερα είμαστε πολύ κοντά και στην πλήρη βιολογική αυτογνωσία μας.

Άνθρωπος και περιβάλλον

image Το περιβάλλον, ένα σπουδαίο επίσης βιβλίο της ανθρωπότητας, αποτέλεσε ένα άλλο θέμα φιλοσοφικού στοχασμού, στο ερώτημα κατά πόσον ο άνθρωπος προσαρμόζει το περιβάλλον στον εαυτό του ή αντίστροφα. Ποσιμπιλισμός, επιστημονικός ντετερμινισμός, γνωστικός μπιχεβιορισμός προσπαθούν να ερμηνεύσουν τη σχέση ανθρώπου και περιβάλλοντος επηρεάζοντας όλες τις επιστήμες. Για να φθάσουμε στην υλοποίηση του επιστημονικού αναγωγισμού με την αναγωγή της βιολογίας στη φυσική, στη χημεία και στα μαθηματικά και οι φιλοσοφικές έριδες να υποχωρούν σιγά σιγά μπροστά στην καθαρή επιστημονική αλήθεια. Και όπως υποστηρίζει ο Haward Kay, η βασική άποψη για τον κόσμο μας είναι μια μηχανιστική και αναγωγική άποψη που περιλαμβάνει μια συστηματική προσπάθεια να αναγάγει τους νόμους και τις θεωρίες της βιολογίας στους νόμους και στις θεωρίες της φυσικής και της χημείας, τους οργανισμούς στα προγράμματα, τη συμπεριφορά στα γονίδια, τη ζωή στην αναπαραγωγή, την καταγωγή των ειδών στα μακρομόρια, την κουλτούρα στη βιολογία.

Η εποχή την οποία βιώνουμε δεν ανήκει κυρίως σε μας αλλά σε όλους όσοι συνέβαλαν στην ανάπτυξη της επιστήμης και της τεχνολογίας. Η εποχή της γνώσης και της πληροφορίας είναι πρωτόγνωρη στην ιστορία της ανθρωπότητας, γι' αυτό και η ευθύνη όλων μας ως χρηστών αυτής της εποχής είναι τεράστια. Οι καλπάζοντες γενετικοί νεωτερισμοί και οι ασύλληπτες εφαρμογές της πληροφορικής προκαλούν δέος στον σημερινό άνθρωπο. Η βιομηχανική επανάσταση φαντάζει νάνος μπροστά στον γίγαντα της πληροφορικής και βιοτεχνολογικής επανάστασης. Και αν ο 19ος αι. ήταν ο αιώνας της λογικής και ο 20ός της φαντασίας, ο 21ος αιώνας είναι ο αιώνας της γενετικής και της βιοϊατρικής γενικότερα.

Και ενώ πολλά επιτεύγματα φάνταζαν μεταφυσικές φιλοδοξίες πριν από μερικές δεκαετίες, σήμερα είναι πραγματικότητα, ενώ το μέλλον γίνεται όλο και πιο ορατό. Ειδικοί επιστήμονες επισημαίνουν ήδη σε μία έρευνα των «Sunday Times» ότι το 2050 μ.Χ. θα μπορούν να υπάρχουν ανθρώπινοι κλώνοι, μίνι ρομπότ, βιονικά μέλη, σκεπτόμενες μηχανές, τεχνητή νοημοσύνη και πολλοί άλλοι νεωτερισμοί που θα αλλάξουν το σκηνικό της ζωής.

Reblog this post [with Zemanta]ΠΗΓΗ:εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 2-1-2000

Η θεραπευτική κλωνοποίηση έφθασε;

του Σταμ.Αλαχιώτη, καθηγητή Γενετικής


alt



Η καθιερωμένη πληροφοριακή ρύπανση που εκπέμπουν οι περισσότερες οθόνες των τηλεοράσεων τις γιορτές με τα «αυθόρμητα πανηγύρια» είχε υποχωρήσει. Η γενική χαλάρωση έδωσε τη θέση της στη δράση. Οι διακοπές τελείωσαν και οι τρεις φίλοι, ο Κρίτων, ο Ιων και ο Φίλων, ξανάσμειξαν με τη συνηθισμένη τους κουβέντα στο γνωστό τους ησυχαστήριο.

alt

ΚΡΙΤΩΝ:  Με στρίμωξε άσχημα ένας μαθητής του λυκείου που ετοιμάζεται για το πανεπιστήμιο. Επέμενε να μάθει αν είναι σωστή η απόφαση του βρετανικού κοινοβουλίου που επέτρεψε τη θεραπευτική κλωνοποίηση ανθρώπων.

ΦΙΛΩΝ: Τι αποφάσισαν δηλαδή, Κρίτων;

ΚΡΙΤΩΝ: Αυτό που αποφάσισαν, Φίλων, ήταν η επέκταση ενός νόμου του 1990 για την ανθρώπινη γονιμότητα και την εμβρυολογία που επέτρεπε την κλωνοποίηση εμβρύων μέχρι 14 ημερών για την αντιμετώπιση της στειρότητας, η οποία θεωρείται επίσης ασθένεια.

ΙΩΝ: Τώρα, όπως έχω διαβάσει στις εφημερίδες, επιτρέπεται η έρευνα αυτή και για θεραπευτικούς λόγους. Θα παίρνουν δηλαδή κύτταρα από ενήλικες, θα δημιουργούν κλωνοποιημένο έμβρυο και θα χρησιμοποιούν κύτταρά του για να «κατασκευάζουν» όργανα για μεταμοσχεύσεις.

ΚΡΙΤΩΝ: Ετσι είναι Ιων. Ο καθένας πιθανόν να μπορεί στο μέλλον να έχει τη δική του «τράπεζα οργάνων» για να τα χρησιμοποιεί όταν τα χρειασθεί! Ωστόσο, πρέπει να τονισθεί ότι απαγορεύεται στους επιστήμονες η κλωνοποίηση ολόκληρου ανθρώπου, η αναπαραγωγική δηλαδή κλωνοποίηση.

ΦΙΛΩΝ: Σαν καλά δεν ακούγεται παιδιά; Οι άνθρωποι δηλαδή δεν θα πεθαίνουν περιμένοντας να βρεθεί όργανο για μεταμόσχευση, ενώ πιθανές ανίατες ασθένειες θα αναχαιτισθούν.

ΚΡΙΤΩΝ: Σωστά είναι αυτά που λες, Φίλων. Αλλά αντιδρούν πολλοί γιατί πιστεύουν ότι υπάρχουν ηθικές αναστολές και αντιδεοντολογικές πρακτικές. Κάποιοι, π.χ., μιλούν για «τεχνολογικό κανιβαλισμό».

ΦΙΛΩΝ: Και πού είναι η αλήθεια, Κρίτων;

ΚΡΙΤΩΝ: Να δούμε πρώτα ποια είναι η γενική αντίδραση των ανθρώπων στις διάφορες καινοτομίες; Πρώτα λοιπόν εμφανίζεται μία άρνηση με αποτροπιασμό, μετά ακολουθεί η άρνηση χωρίς τρόμο και η διαδικασία καταλήγει σε μιαν αρχική και σταδιακή περιέργεια την οποία ακολουθεί προσεκτική μελέτη, εκτίμηση και στο τέλος αποδοχή.

ΙΩΝ: Σημασία, Κρίτων, δεν έχει ο «εθισμός» αλλά η σωστή αποτίμηση.

ΚΡΙΤΩΝ: Αυτό είναι το ζητούμενο, Ιων. Και στη συγκεκριμένη περίπτωση, της θεραπευτικής κλωνοποίησης, πρέπει να αποτιμηθεί με τον πιο σωστό τρόπο, με τα πλεονεκτήματά της και τα μειονεκτήματά της. Και πλεονεκτήματα είναι, λ.χ., να μπορεί κανείς να δημιουργεί ιστό δέρματος απαραίτητο για ανθρώπους με καθολικά εγκαύματα, εγκεφαλικό ιστό για εγχειρήσεις αφαίρεσης όγκων. Να μπορεί να θεραπεύεται η Parkinson, η νόσος Alzheimer, η σκλήρυνση κατά πλάκας, και πολλές άλλες ανίατες ασθένειες. Μειονεκτήματα, ωστόσο, είναι η πιθανότητα να προχωρήσει κάποιος στην αναπαραγωγική κλωνοποίηση και στη δημιουργία παιδιών κατά παραγγελία.

ΙΩΝ: Κακό όμως είναι Κρίτων να «καθαρίζουμε» τον ανθρώπινο πληθυσμό από βλαβερές μεταλλάξεις που προκαλούν ασθένειες; Δεν θα υπάρξει έτσι οικονομικό και κοινωνικό όφελος;

ΚΡΙΤΩΝ: Αυτό λέγεται Ευγονική, Ιων. Και η κατάσταση αυτή έχει συνδεθεί με τους Ναζί και τον ρατσισμό. Και τώρα μιλούμε για μια νέα ευγονική, πιο αποτελεσματική, που αφορά τις μελλοντικές γενιές οι οποίες πάλι δεν είναι παρούσες για να τις ρωτήσουμε. Αλλωστε το 70% των ασθενειών που προσβάλλουν τους κατοίκους των πλούσιων χωρών, όπως λ.χ. άγχος, διαβήτης, καρδιακές προσβολές κ.ά., έχουν γενετική προδιάθεση. Αυτό σημαίνει ότι με τη διαμόρφωση του κατάλληλου τρόπου ζωής μπορούν να αποφευχθούν με την πρόληψη, αντί να προκαλούνται και να τρέχουμε να τις θεραπεύουμε.

ΦΙΛΩΝ: Και για τη θεραπευτική κλωνοποίηση τελικά τι λες;

ΚΡΙΤΩΝ: Η έρευνα, Φίλων, δεν μπορεί να απαγορευθεί διά νόμου. Εκτός αυτού, όσο και αν προχωρήσει η επιστήμη με τις παρεμβάσεις της στο γονιδίωμα δεν θα είναι ποτέ σε θέση να απαντήσει αν είναι επιτρεπτό να γίνονται τέτοια πειράματα σε ανθρώπινα όντα, ακόμη και για τους σκοπούς της ίδιας της επιστήμης. Αυτό μπορεί να το κάνει μόνο η Φιλοσοφία. Γι' αυτό παρεμβαίνουν προβληματισμοί του πότε, λ.χ., αρχίζει η εμψύχωση ανθρώπου με δικαιώματα, αν η προσωπική ύπαρξη αρχίζει με τη γονιμοποίηση κ.ά. Και αν και δεν υπάρχει ακόμη θεωρητική ανάπτυξη των θεμάτων της Βιοϊατρικής από την Ορθοδοξία, η Εκκλησία γενικώς είναι αντίθετη με κάθε μηχανιστικό οραματισμό. Ωστόσο πρέπει κανείς να αποτιμήσει το αν μια πρακτική συμβάλλει στην απάλυνση του ανθρώπινου πόνου. Και η νομικά και δεοντολογικά περιχαρακωμένη θεραπευτική κλωνοποίηση το κάνει. Γι' αυτό δεν πρέπει να την απορρίπτουμε ασυζητητί.

Η διαλεκτική συζήτηση έβγαλε πάλι συμπέρασμα. Το τι είναι σωστό ή λάθος επαφίεται τελικά στη σωφροσύνη των ανθρώπων. Ενας καταλυτικός παράγοντας που πολλοί «σώφρονες» τον ξεχνούν. Οχι όμως και οι τρεις φίλοι που πασχίζουν να βρουν κάθε φορά την αλήθεια. Σπάνια συνήθεια στον συγκεχυμένο κόσμο μας.

ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 14-1-2001