Η αυταπάτη της προόδου

του


alt

Charles Larmore

Ο ΤΣΑΡΛΣ ΛΑΡΜΟΡ είναι καθηγητής της Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου. Στη γλώσσα μας κυκλοφορεί το βιβλίο του «Η ρομαντική κληρονομιά» καθώς και ο φιλοσοφικός διάλογός του με τον Αλέν Ρενό «Περί ηθικής λόγος και αντίλογος. Ιδεαλισμός ή ρεαλισμός» (εκδόσεις «Πόλις» 1998 και 2006 αντίστοιχα). Το ακόλουθο κείμενό του είναι απόσπασμα διάλεξης που έδωσε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου του Τορίνου.

Σύμφωνα με τον Σοπενάουερ, η ιστορία μάς δίνει ένα μόνο μάθημα: eadem, sed aliter - επαναλαμβάνονται πάντοτε τα ίδια πράγματα αλλά με διαφορετικό τρόπο. «Αν διαβάσει κανείς τον Ηρόδοτο, έχει ήδη μελετήσει αρκετά ιστορία από φιλοσοφική άποψη». Αν, όπως ο Σοπενάουερ, παρατηρήσουμε τις ανθρώπινες υποθέσεις από μακριά, υιοθετώντας τη θέση ενός ουδέτερου θεατή, αναστέλλοντας όλα τα συμφέροντά μας και τις υποχρεώσεις μας, θα συμφωνήσουμε σίγουρα μαζί του. Από μια τέτοια απόσταση, τι άλλο βλέπουμε αν όχι -όπως αυτός υποστηρίζει- άπειρες παραλλαγές πάνω στο ίδιο παλαιό θέμα: άνθρωποι και λαοί που επιδιώκουν όνειρα τα οποία δεν θα δουν ποτέ υλοποιημένα ή που θα βρεθούν απογοητευμένοι όταν αυτά θα υλοποιηθούν;

Ας πάρουμε τις κυριότερες περιπτώσεις στις οποίες η ιστορία φαίνεται να κάνει κάτι περισσότερο από το να επαναλαμβάνεται, στις οποίες φαίνεται να δείχνει μια κατεύθυνση και μια πρόοδο. Θεωρίες που γίνονται αποδεκτές από τους επιστήμονες σε μιαν εποχή αμφισβητούνται σε μια μεταγενέστερη εποχή.

Τεχνολογικές ανανεώσεις που έγιναν για να βελτιώσουν την ανθρώπινη κατάσταση συμβάλλουν στη δημιουργία νέων αναγκών και νέων προβλημάτων. Οι σύγχρονες δημοκρατίες, παρά τις επαγγελίες τους, δεν θέτουν ένα τέρμα στην κυριαρχία των λίγων πάνω στους πολλούς. Η πρόοδος προορίζεται να φανεί μια αυταπάτη, αν παρατηρήσουμε τη ζωή από τα έξω, κάνοντας αφαίρεση από τις πεποιθήσεις μας για τη φύση και για τα ανθρώπινα αγαθά.

Ετσι, πράγματι, δεν μπορούμε να κατανοήσουμε σε ποιο βαθμό οι προγενέστεροι από μας, παρά τις ήττες τους, πορεύονταν στο σωστό δρόμο. Ολο αυτό που κατορθώνουμε να αντιληφθούμε είναι η αναπόφευκτη αποτυχία τους στην υλοποίηση των σκοπών που έθεταν. Η ιστορία θα χρησιμέψει μόνο στο να μας θυμίζει ότι οι σκοποί του ανθρώπου υπερβαίνουν πάντοτε τις δυνατότητές του.

Η ιδέα της ηθικής προόδου επιδέχεται μια παρόμοια ανασύσταση με εκείνη της επιστημονικής προόδου, ακόμα και όταν ο όρος «ηθικός» γίνεται αντιληπτός με μιαν αρκετά ευρεία έννοια, ώστε να περιλαμβάνει όλα τα διαφορετικά στοιχεία ενός αγαθού βίου και όχι μόνον τις υποχρεώσεις που έχουμε απέναντι στους άλλους.

Ως ένα βαθμό μπορούμε πράγματι να πούμε ότι υπήρξε κάτι που θα μπορούσε να θεωρηθεί ηθική πρόοδος. Αλλά θα ήθελα να τονίσω ότι εδώ πρέπει να κινηθούμε με πολλή περίσκεψη και να προσθέσουμε ορισμένες σημαντικές διευκρινίσεις. Ο λόγος γι' αυτό είναι το ότι οφείλουμε να διακρίνουμε ανάμεσα στην ηθική μας σκέψη από τη μια μεριά και στην πραγματική ηθική που εκδηλώνεται από τις ενέργειές μας και από τους θεσμούς μας από την άλλη.

Προφανώς αυτά τα δύο πράγματα δεν μπορούν να διαχωριστούν εντελώς. Το αν υπήρξε ή όχι μια ουσιαστική ηθική πρόοδος εξαρτάται εν μέρει από τη δυνατότητα μιας προόδου στην εξέλιξη των ηθικών μας αντιλήψεων. Ωστόσο, μπορούμε εύκολα να συμπεράνουμε (αρκεί μια γρήγορη ματιά στον εικοστό αιώνα) ότι οι πρόοδοι στην ηθική γνώση δεν συμβάδιζαν με μεγάλο μέρος των βελτιώσεων στον τρόπο με τον οποίο πραγματικά μεταχειριζόμαστε ο ένας τον άλλον. (...).

Η ιστορία της ηθικής σκέψης είναι στην πραγματικότητα μια ιστορία της προόδου στην εκμάθηση της αλήθειας γύρω από τις υποχρεώσεις μας απέναντι στους άλλους και γύρω από αυτό που καθιστά δυνατή την πλήρη ανάπτυξη του προσώπου.

Θέλω όμως να επικεντρωθώ στο σημείο όπου τελειώνει ο παραλληλισμός ανάμεσα σε ηθική πρόοδο και επιστημονική πρόοδο. Είναι το πεδίο της ίδιας της ζωής, όπου η σκέψη παραχωρεί τη θέση της στη δράση. Εν μέρει, όπως ήδη σημείωσα, αυτή η διαφορά οφείλεται στη φανερή αδυναμία μας να ζούμε στο ύψος των ιδανικών που πρεσβεύουμε. Αλλά αυτή αντανακλά και έναν παράγοντα που είναι εγγενής σε αυτό γύρω από το οποίο στρέφεται η ηθική μας σκέψη.

Καθώς είμαστε υποκείμενα που δρουν και όχι μόνο γνωρίζουν, θέλουμε όχι μόνον να εμβαθύνουμε στην κατανόηση του δίκαιου και του καλού, αλλά και να δρούμε καλύτερα στις σχέσεις μας με τους άλλους και να συμβάλλουμε στη δημιουργία ενός καλύτερου κόσμου.

Βέβαια, για πολλούς λόγους, η ιστορία παρέχει πολύ λίγες ενδείξεις μιας προόδου σε αυτό το τελευταίο σημείο. Στην πραγματικότητα, τα πρόσωπα παραμένουν γενικά αδύναμα, απερίσκεπτα, εγωιστικά και σκληρά, όπως πάντοτε ήσαν, παρ' όλη τη μεγαλύτερη γνώση που διαθέτουν γι' αυτό που οφείλουν να κάνουν.

Αληθεύει όμως και τούτο: μια από τις ηθικές αλήθειες που έχουμε κατανοήσει και που φωτίζει την πρόοδο που έχουμε πραγματοποιήσει στο πεδίο του ηθικού στοχασμού είναι ότι γενικά κανένας τρόπος ζωής δεν μπορεί να εγγυηθεί κάτι που να έχει αξία παρά μόνον σε βάρος άλλων τρόπων ζωής.

Το ανθρώπινο καλό δεν είναι ένα ακέραιο όλο. Αυτό αγκαλιάζει μιαν ετερογενή πολλαπλότητα θεμελιωδών σκοπών, που κινούνται προς αντιτιθέμενες κατευθύνσεις και εύκολα έρχονται σε σύγκρουση στην πράξη. Η στρατιωτική αξία εκτοπίζει τη χριστιανική ταπεινότητα. Η σύγχρονη δημοκρατία μπορεί να αποδειχθεί ασύμβατη με πολιτισμικές κατακτήσεις υψηλής αξίας. (...).


ΠΗΓΗ: εφημ. ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 11-9-2011


Το μεγαλείο του ανθρώπου και η ευθύνη του

του Στ. Αλαχιώτη, καθηγητή Γενετικής


Δεν έχουν περάσει πολλές δεκαετίες από την περίοδο του Μεσοπολέμου, που αθηναϊκή εφημερίδα έδιδε μια είδηση γράφοντας «γέρων, ετών τεσσαράκοντα, εφονεύθη υπό αμάξης». Την ίδια εποχή οι μελλοντολόγοι της επιστήμης «προφήτευαν» ότι η πιθανότητα σύνθεσης πρωτεΐνης στο εργαστήριο είναι τόσο μικρή όσο και η πιθανότητα να γράψει ένας χιμπαντζής την Οδύσσεια του Ομήρου παίζοντας με τα πλήκτρα μιας γραφομηχανής. Καμία οργουελιανή φαντασία λοιπόν, καλπάζουσα ή νοσηρή, δεν θα μπορούσε να προβλέψει την πρόοδο της Γενετικής και, μέσα από αυτήν, της Βιοϊατρικής. Ισως γιατί αυτή η αδυναμία μάς κάνει πιο ανθρώπινους, αφού αν μπορούσαμε να προβλέψουμε με κάποια σιγουριά, θα κάναμε τον κόσμο μας ανυπόφορο.

Η πρόοδος στην κατανόηση της έννοιας «γονίδιο» κινείται με ασύλληπτους ρυθμούς, αφού η βιολογική αυτογνωσία μας έχει διανύσει έτη φωτός τα τελευταία χρόνια. Και η πρόοδος αυτή συνεχώς επιταχύνεται, με αποτέλεσμα τα αντανακλαστικά μας να βρίσκονται σε εγρήγορση. Η Γενετική, και στη χώρα μας, απασχόλησε επανειλημμένα, τη χρονιά που μας πέρασε, την κοινή γνώμη μέσα από τα ΜΜΕ· και ίσως περισσότερο από κάθε άλλη χρονιά.

alt

Ο καθηγητής Ιαν Γουίλμουτ ποζάρει περιχαρής με την Ντόλι,
το πρώτο κλωνοποιημένο πρόβατο της ιστορίας


Η διάσημη Ντόλι, η προβατίνα, το πρώτο κλωνοποιημένο ζώο, άνοιξε πολλές συζητήσεις και έδειξε τον δρόμο για τη λύση πολλών προβλημάτων, αλλά και την ηθική μας αντοχή, σε περίπτωση που επεκταθεί η κλωνοποίηση και στον άνθρωπο. Η κλωνοποίηση συνδυασμένη με τη γενετική τροποποίηση, δηλαδή με τη δημιουργία διαγονιδιακών εμβρύων στα οποία μπορεί να εμφυτεύονται γονίδια από άλλον οργανισμό, μπορεί να λύσει προβλήματα παραγωγής φαρμάκων. Π.χ. η ερυθροποιητίνη είναι μια πανάκριβη ουσία που χρησιμοποιείται για την ανάπλαση του αίματος και κοστίζει 800.000 δρχ. το ένα εκατομμυριοστό του γραμμαρίου. Μια αγελάδα ή ένα πρόβατο που θα φέρει το αντίστοιχο γονίδιο της ερυθροποιητίνης του ανθρώπου μπορεί να παράγει κιλά ερυθροποιητίνη τον χρόνο. Και ένα κλωνοποιημένο κοπάδι ακόμη περισσότερη ερυθροποιητίνη ή επίσης ινσουλίνη, ιντερφερόνη κ.ά. Ηδη ετοιμάζεται η διάθεση στο εμπόριο άνω των 40 πρωτεϊνών του ανθρώπου που θα παράγονται σε αγροκτήματα και που θα δώσουν λύση στην επαρκή διάθεση πολλών φαρμάκων.

Από τις τράπεζες σπέρματος περάσαμε γρήγορα στις τράπεζες εμβρύων. Εκεί θα παίρνουμε το έμβρυο με τα χαρακτηριστικά που μας ταιριάζουν. Ηδη όμως αναπτύσσονται και ευκολίες κύησης καθώς έχει κατασκευαστεί τεχνητή μήτρα, σε επίπεδο πειραματόζωου, που μπορεί να βελτιωθεί και να φιλοξενεί το έμβρυο προς αποφυγή πόνων και περιορισμών της μητέρας. Εχει επιτευχθεί η αλλαγή φύλου κατά την κύηση στα ποντίκια, ενώ η επιλογή φύλου και στον άνθρωπο αντιμετωπίζεται με πιθανότητες επιτυχίας. Οι επεμβάσεις στο έμβρυο βελτιώνονται και η μετάγγιση αίματος για θεραπευτικούς σκοπούς μπορεί να γίνει με επιτυχία.

Η τεχνητή γονιμοποίηση βελτιώνεται συνεχώς και χρησιμοποιείται κάθε δυνατότητα αντιμετώπισης του προβλήματος στείρων ζευγαριών. Ασύλληπτες είναι και εδώ οι δυνατότητες γιατί μπορεί να παράγονται έμβρυα από μητέρες που δεν γεννήθηκαν ποτέ, όπως στην περίπτωση χρησιμοποίησης ωαρίων από θηλυκά έμβρυα των οποίων η κύηση διακόπηκε με άμβλωση. Στη Βρετανία φέτος μια Βρετανίδα κυοφορεί έμβρυα που προήλθαν από τα ωάρια της κόρης της και τα σπερματοζωάρια του γαμπρού της και έτσι θα γεννήσει εγγόνια.

Διάγνωση και θεραπεία κατά την κύηση ή πριν από την εμφύτευση του εμβρύου ανοίγει νέους δρόμους μείωσης του γενετικού φορτίου του ανθρώπου. Ενα ή λίγα μόνο κύτταρα του εμβρύου στα πρώτα του στάδια μπορεί να δώσουν πολλές γενετικές πληροφορίες και όταν η γονιδιακή θεραπεία γίνει εφικτή, να θεραπεύονται γενετικές ασθένειες και μετά να γίνεται η εμφύτευση του εμβρύου στη μήτρα. Η γονιδιακή θεραπεία αντιμετωπίζεται πειραματικά και στους ενηλίκους, στα σωματικά κύτταρα, και ήδη έχουν θεραπευτεί περιπτώσεις μελανώματος. Τα παιδιά του σωλήνα επωφελούνται από τις υπάρχουσες δυνατότητες και μπορεί να αποφύγουν ορισμένες ασθένειες και να γεννιούνται πιο υγιή.

Η χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος εξελίσσεται με γοργούς ρυθμούς και ήδη έχουν χαρτογραφηθεί και έχουν ταυτοποιηθεί πάνω από 6.000 γονίδια, ενώ το 1984 γνωρίζαμε μόνο περίπου 1.000. Η συσχέτιση των γονιδίων με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και ασθένειες θα οδηγήσει στην αντιμετώπιση των ανεπιθύμητων γνωρισμάτων, ενώ θα μάθουμε τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρούν τα γονίδια για τον σχηματισμό του ανθρώπου.

Ακέφαλοι κλώνοι έκαναν την εμφάνισή τους στο βασίλειο των βατράχων και ίσως δεν αργήσουν να φανούν και στον άνθρωπο. Ο στόχος είναι η καλλιέργεια οργάνων για μεταμόσχευση. Πέραν τούτου η μεταμόσχευση, με βάση τη γενετική προβολή, αντιμετωπίζεται με μεγαλύτερη επιτυχία και ήδη είμαστε κοντά στη μεταμόσχευση εγκεφάλου, όπως έχει γίνει με εγκεφαλικά κύτταρα στα ποντίκια που είχαν απολέσει εγκεφαλικές λειτουργίες, τις οποίες επανέκτησαν μετά τη μεταμόσχευση.

Οργανα κατά παραγγελία ίσως διατίθενται στο μέλλον. Κατασκευάστηκαν ήδη τεχνητά χρωμοσώματα που θα μπορεί να διευκολύνουν τη μεταφορά γονιδίων και τη γονιδιακή θεραπεία. Ενας νέος κλάδος, η Μικρομηχανική, αναδύεται σε μια προσπάθεια μίμησης της δομής και λειτουργίας του κυττάρου προς αποδοτικότερη παραγωγή. Η Βιοπληροφορική έχει γεννηθεί από το «πάντρεμα» υπολογιστή και Γενετικής και οδηγούμαστε στη δημιουργία βιολογικών μικροτσίπ. Πολλά γενετικά τροποποιημένα προϊόντα ήδη κυκλοφορούν στην αγορά με την επιδίωξη να βελτιώσουν την παραγωγή και την ποιότητά τους, όπως π.χ. οι τομάτες με περισσότερες βιταμίνες, το βαμβάκι που παράγει ίνες με χαρακτηριστικά πολυεστέρα κ.ά.

Ο κατάλογος αυτός των επιτευγμάτων είναι μεγάλος και θα μεγαλώνει ακόμη περισσότερο με τον χρόνο. Θα μείνουμε όμως σε αυτή την περιληπτική οριοθέτηση που κάναμε, θαυμάζοντας το μεγαλείο του ανθρώπου για να δούμε το νόμισμα και από την άλλη πλευρά, που είναι η ευθύνη του. Γιατί η κλωνοποίηση λ.χ. έχει και την αρνητική της πλευρά αν ξεφύγει από το πλαίσιο της δεοντολογίας, καθώς αν επιτευχθεί στον άνθρωπο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, με την κλωνοποίηση ατόμων για ειδικούς σκοπούς, όπως λ.χ. τύπους όμορφων γυναικών ή ανδρών για χειρωνακτικές εργασίες που θα χρησιμοποιούνται ανάλογα.

Τα γενετικά τροποποιημένα προϊόντα μπορεί να «μολύνουν» το περιβάλλον και να μειώσουν τη γενετική ποικιλότητα, καταστρέφοντας την ισορροπία που η φύση κτίζει εδώ και δισεκατομμύρια χρόνια. Η επιλογή φύλου μπορεί να διαταράξει την κοινωνική δομή, καθώς είναι δυνατόν να επιλέγεται προνομιακά το ένα φύλο έναντι του άλλου. Η γνώση του γονιδιώματος του ανθρώπου και η ανίχνευση ιδιαιτεροτήτων ή ατελειών μπορεί να οδηγήσει σε μια νέα ευγονική, όπου οι εργαζόμενοι θα προεπιλέγονται γενετικά και θα απορρίπτονται οι ανεπιθύμητοι, οδηγώντας τους στα υπό εκκόλαψη γενετικά γκέτο. Τα νομικά προβλήματα που προκαλούνται από την τεχνητή γονιμοποίηση είναι πολλά και το ισχύον δίκαιο τρέχει ασθμαίνον πίσω από αυτούς τους νεωτερισμούς.

Τα λάθη της Γενετικής μπορεί να είναι πολλά και ανεπανόρθωτα. Πολλά γενετικά τροποποιημένα προϊόντα δεν αποδίδουν αυτό για το οποίο σχεδιάστηκαν. Κάτι ανάλογο αποδείχθηκε πριν από αρκετές δεκαετίες όταν είχε γίνει προσπάθεια διασταύρωσης λάχανου με ραπανάκι, με στόχο το υβρίδιο να παράγει τους βολβούς του ραπάνου και τα φύλλα του λάχανου· στην πράξη όμως συνέβη το αντίθετο και το πρώτο κλασικό «διαγονιδιακό» αυτό φυτό δεν αντάμειψε τον εμπνευστή του. Η κλωνοποίηση μπορεί να επεκταθεί και στον άνθρωπο. Και αυτό είναι ηθικά απαράδεκτο, γιατί παραβιάζονται ορισμένες από τις θεμελιώδεις αρχές που διέπουν την αναπαραγωγή, τον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και την προστασία του ανθρώπινου γενετικού υλικού.

Η πρόοδος λοιπόν που αναδύεται μέσα από τις προσπάθειες των ερευνητών έχει και παρενέργειες βιολογικές, ηθικές, νομικές. Γι' αυτό αναπτύσσεται μια κινητικότητα σε επίπεδο ατόμων, ομάδων, συμβουλίων και κρατών για να καθορίζεται η σωστή πορεία κάθε φορά. Κάτι που δεν είναι εύκολο αφού ανεξέλεγκτες παράμετροι (επιστημονική αναζήτηση, κέρδος, δύναμη) μπορεί να παρεισφρέουν και να διαταράσσουν το δέον γενέσθαι. Μια δυναμική στην οποία ο άνθρωπος πρέπει να συμπληρώσει το μεγαλείο του και να μην αφήσει περιθώρια αυτοκαταστροφής του και απεμπόλησης της ευθύνης του.

Γιατί η γνώση προάγει την ηθική όταν ξέρουμε να επωφεληθούμε από αυτήν. Αλλωστε ο Αριστοτέλης έχει δώσει και εδώ το στίγμα του, υποστηρίζοντας ότι η γνώση πρέπει να ελέγχεται από τους πολίτες και να αποσκοπεί στο κοινό καλό. Γιατί η πρόοδος της γνώσης δεν μπορεί να σταματήσει, καθώς ο άνθρωπος αρέσκεται από τη φύση του στο να γνωρίζει και γι' αυτό αμφισβητεί και ερευνά, αποκαλύπτει και ανακαλύπτει, νεωτερίζει και προοδεύει.


ΠΗΓΗ:εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 4-1-1998