ΤΗΣ ΦΙΛΙΩΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑ*

Οι (Δυτικοί) άνθρωποι (μετά τον Β' Παγκόσμιο πόλεμο) νιώθουμε την ανάγκη να πιστεύουμε ότι τα πράγματα που μας συμβαίνουν διέπονται από κάποια λογική, την οποία μπορούμε να κατανοήσουμε και στην οποία η δική μας ύπαρξη είναι αντικείμενο σεβασμού από το σύνολο των δυνάμεων της κοινωνίας.

Τις τελευταίες δεκαετίες, και καθώς οι κοινωνικοί αγώνες του 20ού αιώνα είχαν κοστίσει πολλές θυσίες στους λαούς της Ευρώπης, έγινε κυρίαρχη η αντίληψη περί προόδου η οποία θα ήταν αέναη και ωφέλιμη για τον καθένα, ακόμα και αν δεν συμμετείχε στα κοινά, αν κοιτούσε μόνο τα προσωπικά του συμφέροντα, αν δεν τον πείραζε η απάνθρωπη εκμετάλλευση των εργαζομένων της Ασίας που φτιάχνουν τα προϊόντα που καταναλώνει.

Αντίστοιχα, τώρα που ο ελληνικός λαός δέχεται μία τόσο άγρια επίθεση σε αυτά που θεωρεί δεδομένα, βλέπουμε να ενεργοποιούνται μια σειρά από απόψεις προκειμένου να γίνει ανεκτό αυτό που κανονικά θα ήταν αδιανόητα τρομακτικό. Πιστεύουμε λοιπόν ότι η οικονομία κατέρρευσε επειδή οι Έλληνες δεν δούλευαν αρκετά ή ζούσαν πάνω από τις δυνατότητές τους, ότι φταίνε οι μισθοί των δημοσίων υπαλλήλων κ.λπ. Με άλλα λόγια, είναι, φαίνεται, παρήγορο να θεωρούμε ότι έχουμε ευθύνη για ό,τι μας συμβαίνει ή ότι οι υπαίτιοι είναι αδύναμοι κι αυτοί σαν κι εμάς, τους βλέπουμε κάθε μέρα και μπορούμε να τους τα πούμε ένα χεράκι, όπως συμβαίνει όλο και περισσότερο στις δημόσιες υπηρεσίες. Αυτή η πεποίθηση, όσο και να αντιβαίνει τα δεδομένα που έχουμε για την παγκόσμια καπιταλιστική κρίση, μάς επιτρέπει να μην βλέπουμε την πραγματικότητα. Ότι δηλαδή ένα ισχυρό σύστημα, τεραστίων συμφερόντων, επιτίθεται μετωπικά και συνειδητά στις ζωές μας, ότι η πρόθεση είναι η καταστροφή των στοιχειωδών δικαιωμάτων μας, ότι το να βρεθούν άνθρωποι στον δρόμο δεν είναι καν κάτι που το ζυγίζουν με τα κέρδη τους, τους είναι απολύτως αδιάφορο.

Τη στιγμή που ο αντίκτυπος των μέτρων είναι απολύτως πραγματικός και αλλάζει την καθημερινότητά μας, που ο φόβος και η μελαγχολία φωλιάζει μέσα μας, έχουμε ανάγκη να φέρνουμε την αντιπαράθεση σε μεγέθη που κατανοούμε και στα οποία πιστεύουμε ότι έχουμε κάποιον έλεγχο. Αναρωτιόμαστε πώς και δεν σκέφτονται την αξιοπιστία τους, της υστεροφημία τους, ακόμα και την σωματική τους ακεραιότητα. Πολλοί πίστεψαν ότι ο Παπαδήμος θα ενδιαφερόταν για τον λαό του οποίου διορίστηκε πρωθυπουργός. Λιγότεροι, ελπίζω, θα πίστεψαν ότι ο Σαμαράς και ο Καρατζαφέρης διαπραγματεύονταν με την τρόικα. Είναι σημαντικό να πιστεύουμε ότι κάποιοι είναι με το μέρος μας και ότι αυτοί έχουν κάποια ισχύ, δεν είναι φορείς μιας πολιτικής και μιας ιδεολογίας, αναλώσιμοι και αυτοί.

Κι έτσι, με αυτή την εκλογίκευση της πραγματικότητας, μπορούμε να πιστεύουμε ότι δέκα μέρες στο Σύνταγμα είναι αρκετές για να νικήσουμε, και να αποσυρόμαστε στο σπίτι μας μοιρολατρικά αφού δεν τα καταφέραμε, ότι θα γίνουν εκλογές χωρίς να τις διεκδικήσουμε, ότι το νεοφιλελεύθερο σύστημα δεν θα πολεμήσει οικονομικά και φυσικά εναντίον μας.

Δυστυχώς για μας, αν ρίξουμε μία ματιά νοτιότερα, στην Αίγυπτο, θα δούμε ξεκάθαρα πόσο ακριβή είναι η ελευθερία και η δημοκρατία. Αν καταλάβουμε ποιος παλεύει εναντίον μας, αν αντέξουμε τον φόβο που αυτό μοιραία προκαλεί, θα απεγκλωβιστούμε από τη λογική της ανάθεσης της σωτηρίας μας στους αντιπάλους μας, και θα στραφούμε στη συλλογική οργάνωση και δράση των από κάτω, που είναι το μόνο αποτελεσματικό όπλο απέναντι σε μια τέτοια επίθεση.

ΠΗΓΗ:  εφημ. ΑΥΓΗ, 10-2-2012

του Αντώνη Λιάκου *

Ο φόβος είναι συναίσθημα πολύ ισχυρότερο της ελπίδας. Οχι μόνο σήμερα. Η νευροϊστορία, που εξερευνά τη δημιουργία του ανθρώπινου είδους σε μεγάλο βάθος χρόνου, ισχυρίζεται πως ο φόβος έχει εγγραφεί στους νευρώνες μέσα από διαδοχικά, απρόβλεπτα και ανεξήγητα σοκ τρόμου. Από το κυρίαρχο αρσενικό ανθρωποειδές που τρομοκρατούσε περιοδικά την ομάδα για να εδραιώσει την κυριαρχία του ως τους μεσαιωνικούς ιππότες που έσπερναν τον τρόμο στους αγρότες αρπάζοντας, σκοτώνοντας, βιάζοντας και καίγοντας τα χωριά τους. Από τους εξαναγκασμούς σε θάνατο του πληθυσμού από λιμό ως τις οικονομικές κρίσεις που απαιτούν αίμα και θυσίες, πάνω στον φόβο βασίστηκε η δημιουργία των κοινωνικών ιεραρχιών, συμπυκνώθηκαν εξουσίες, δημιουργήθηκαν κράτη. Σοκ και δέος ονομάστηκε ο πόλεμος στο Ιράκ. Ο φόβος είναι συστατικό στοιχείο της εξέλιξης των ανθρώπινων κοινωνιών, κυκλοφορεί μέσα στις φλέβες της Ιστορίας. Και το υπερθετικό του είναι η απελπισία. Η παντελής έλλειψη κάθε ελπίδας. Η συστροφή της οδύνης στον εαυτό της.

Η μόνη χαραμάδα εξόδου προς την ελπίδα είναι πόνος και βάσανα να αποκτήσουν νόημα. Γιατί αβάσταχτη είναι η οδύνη εκείνη που δεν καταλαβαίνουμε. Εκείνη που δεν έχει νόημα. Το μαρτύριο του Σίσυφου ήταν χειρότερο από εκείνο του Προμηθέα. Γιατί του Προμηθέα το μαρτύριο είχε νόημα: έδωσε τη φωτιά στους ανθρώπους, δηλαδή τη δυνατότητα δημιουργίας. Για να υπάρξει νόημα λοιπόν πρέπει να υπάρξει διανοητικό πλαίσιο. Το πλαίσιο αυτό, έχοντας ως κεντρικό του σημείο τη Λύτρωση, ήταν αυτό που πρόσφερε ο Χριστιανισμός. Η συνάντηση με το κακό, η νίκη του κακού δεν μπορούσε να είναι οριστική. Τα βάσανα των ανθρώπων, τα τωρινά και τα μελλούμενα, είναι το αντίτιμο της σωτηρίας τους. Η χριστιανική διδασκαλία προσέφερε το ισχυρότερο αντίδοτο στον φόβο: το νόημα. Δηλαδή τη νοητική και ψυχική επεξεργασία η οποία τον ακύρωνε. Δεν ακύρωνε τον πόνο, του έδινε νόημα, και έτσι δημιουργούσε αντίδοτο στον φόβο. Ο φόβος παρέμενε ισχυρός για όσους ήταν εκτός πλαισίου. Για όσους δεν είχαν «φόβο Κυρίου».

Ο Διαφωτισμός ήταν μια γιγάντια επιχείρηση αποτίναξης του φόβου από τις ευρωπαϊκές κοινωνίες, την ίδια εποχή βέβαια που οι λευκοί κυρίαρχοι έσπερναν τρόμο στις άλλες ηπείρους του πλανήτη. Η πρόοδος ήταν μια καινούργια έννοια σταδιακής βελτίωσης. Τα πράγματα πάνε από το καλό στο καλύτερο, ένα αόρατο χέρι τα οδηγεί, και αν φαίνονται αντιφατικά πολλές φορές, τελικά το καλό πάντα νικάει το κακό. Πολλές δεκαετίες πορεύτηκαν με την αισιοδοξία αυτή οι ευρωπαϊκές κοινωνίες, έως ότου συνειδητοποίησαν, και συνειδητοποιούν σιγά-σιγά, ότι ο φόβος πια δεν έδρευε έξω, μακριά από την ελπίδα, αλλά μερικές φορές ήταν συνυφασμένος μαζί της. Αυτή η τρομερή συνειδητοποίηση ότι πηγή του φόβου είναι η ίδια η νεωτερικότητα, δημιούργησε μια τεράστια αμφιθυμία. Ελπίζουμε εκείνο που φοβόμαστε, ή φοβόμαστε εκείνο που ελπίζουμε.

Ας δούμε μερικά παραδείγματα:

Η διατήρηση της υγείας και η επιμήκυνση της ζωής είναι από τις πιο παλιές, μύχιες και ισχυρές προσδοκίες, ατομικές και συλλογικές. Η επέμβαση στο ανθρώπινο γονιδίωμα, η δημιουργία κλώνων για μεταμοσχεύσεις, η σε προοπτική «βελτίωση» του ανθρώπινου είδους απελευθερωμένου από τον πόνο, η χειραφέτηση από τους περιορισμούς της βιολογίας, αποτελούν ταυτόχρονα και πηγή ελπίδας, και πηγή φόβου. Κι αν καταλήξει σε πολλά είδη ανθρώπων και υπερανθρώπων; Το όνειρο γίνεται εφιάλτης ενός μελλοντικού ανθρώπινου Jurassic Park. Αλλά δεν είναι κάτι μελλοντικό, ούτε κάτι που δεν μας ακουμπάει, καθώς εισερχόμαστε στην ιατρική τεχνοεπιστήμη σε κάποια φάση της ζωής μας, και χάνουμε το νήμα στους λαβυρίνθους μιας απίστευτης περιπέτειας, όπου κάθε ελπίδα μας βυθίζει πιο βαθιά στο υποφέρειν. Δεύτερο παράδειγμα: Αν όλοι οι άνθρωποι που κατοικούν στον πλανήτη συμμεριστούν έστω και στο ελάχιστο τον τρόπο ζωής όχι των πλουσίων, αλλά των μικρομεσαίων κατοίκων των δυτικών χωρών, ο πλανήτης θα πεθάνει, παρασύροντας μαζί του το ανθρώπινο είδος. Γιατί η ανθρωπότητα δεν «φιλοξενείται» πλέον πάνω στον πλανήτη, αλλά από τον καιρό που η μηχανή της προόδου μπήκε σε κίνηση μετατράπηκε σε μια γεωλογική δύναμη που συνδιαμορφώνει το βιοκλιματικό μέλλον της Γης. Τρίτο παράδειγμα, η σύγχρονη οικονομική κρίση: Αν αγνοήσουμε τη γνωστή στερεοτυπική σκέψη, θα αντιληφθούμε πως είμαστε παγιδευμένοι σε ένα σύστημα του οποίου η μεγέθυνση οδηγεί στη συρρίκνωση. Θα αντιληφθούμε πώς μια κοινωνία που ευαγγελιζόταν την ανάπτυξη, την αφθονία και την ευημερία δεν μπορεί να διατηρήσει ένα στοιχειώδες κράτος προνοίας. Θα καταλάβουμε πως η προσφερόμενη θεραπεία έχει τίμημα τη διεύρυνση των ανισοτήτων, που προκαλούν με τη σειρά τους νέες κρίσεις και νέες ανισότητες.

Δεν υπάρχει λοιπόν ελπίδα; Αν το αντίδοτο του φόβου είναι το νόημα, τότε εκεί που βρίσκεται η ελπίδα είναι στην αναζήτηση του νοήματος.

Δηλαδή σε μια μεγάλη διανοητική κινητοποίηση για να καταλάβουμε τι μας συμβαίνει. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την Ελλάδα. Το global υπάρχει στο local και η ιδιαιτερότητα αντικατοπτρίζει τον τρόπο που παγκόσμιες τάσεις αποκρυσταλλώνονται σε συγκεκριμένες συνθήκες. Βρισκόμαστε σε ένα καταπληκτικό παρατηρητήριο της μεγάλης κρίσης της νεωτερικότητας, όσο και αν βιώνεται οδυνηρά. Η μεγάλη ελπίδα είναι να μετατρέψουμε την κρίση σε κριτική. Σε διανοητική και έμπρακτη κριτική. Η ελπίδα βρίσκεται στο να μετατρέψουμε τη διαμαρτυρία σε δημιουργικότητα, σε μια δημιουργικότητα που θα κυκλοφορεί στο αίμα αυτής της κοινωνίας, αντίδοτο στις ενέσεις φόβου που τις προκαλούν κρίσεις πανικού κάθε λίγο και λιγάκι.

* Ο κ. Αντώνης Λιάκος είναι καθηγητής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Οι σκέψεις αυτές αναπτύσσονται εκτενέστερα στο πρόσφατο βιβλίο του «Αποκάλυψη, Ουτοπία και Ιστορία» (εκδόσεις Πόλις)

ΠΗΓΗ: εφημ.ΤΟ ΒΗΜΑ, 7-1-2012

 Φόβος: Η ιστορία μιας πολιτικής ιδέας». Ο τίτλος στο εξώφυλλο του βιβλίου που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια μοιάζει να αναφέρεται (και) στην κατάσταση στην Ελλάδα. Ο αμερικανός πολιτικός επιστήμονας Κόρεϊ Ρόμπιν έγραψε το βιβλίο όταν μεσουρανούσε ο «πόλεμος κατά της τρομοκρατίας» και τη διεθνή πολιτική υπαγόρευε ο φόβος των τρομοκρατικών χτυπημάτων.

Σήμερα τη σκυτάλη στη φοβική ατζέντα παραλαμβάνει ο οικονομικός φόβος, καθώς καλούμαστε να φτωχύνουμε για να μην πτωχεύσουμε. Η κάμερα της εξουσίας αλλάζει γωνία λήψης, η ταινία εξακολουθεί να είναι θρίλερ. Μια συνέντευξη με το συγγραφέα του «Φόβου» επιβάλλεται, ειδικά τώρα που το αμερικανικό μοντέλο του φόβου και της αυθαιρεσίας στο χώρο εργασίας έρχεται στη χώρα μας μέσω μνημονίου, με την κατεδάφιση των συλλογικών συμβάσεων και την καταπάτηση στοιχειωδών δικαιωμάτων.

Οχι, όμως, για να σκιαχτούμε κι άλλο, αλλά επειδή είναι -επιτέλους- καιρός να ξεφοβηθούμε.

Πόσο έχει αλλάξει η πολιτική του φόβου από τότε που ξέσπασε η οικονομική κρίση; «Το οικονομικό άγχος παίζει μεγαλύτερο ρόλο τώρα από ό,τι στις αρχές της δεκαετίας και ο φόβος της τρομοκρατίας φαίνεται να έχει υποχωρήσει. Ομως η πολιτική του φόβου παραμένει: οι πολιτικοί ηγέτες και οι ελίτ επιλέγουν κάθε φορά να εστιάσουν σε κάτι ως αντικείμενο ανησυχίας. Παρότι το οικονομικό άγχος έχει αυξηθεί απότομα τα τελευταία χρόνια, οι πολιτικές ελίτ δεν του έχουν δώσει τόση σημασία - ή τουλάχιστον δεν το αναδεικνύουν σε κεντρικό ζήτημα της πολιτικής τους, όπως έκαναν με το φόβο της τρομοκρατίας. Σε επίπεδο δημοσιονομικών δαπανών και προϋπολογισμού, ο στρατιωτικός τομέας στις ΗΠΑ εξακολουθεί να καλύπτει ένα υπέρογκο ποσό ανελαστικών κονδυλίων».

Θεωρείτε, δηλαδή, ότι οι ελίτ δεν αντέδρασαν επαρκώς στο χρηματοπιστωτικό κραχ του '08; «Η αντίδρασή τους δεν είχε ούτε κατά διάνοια την ίδια ένταση με την οποία αντέδρασαν στα χτυπήματα τις 11ης Σεπτεμβρίου. Τους πήρε πολύ χρόνο να συνειδητοποιήσουν τις επιπτώσεις του κραχ και σε κανένα βήμα της διαδικασίας δεν ξόδεψαν αρκετά χρήματα, ούτε έκαναν αρκετά για να αντισταθμίσουν τα προβλήματα που προξένησε το κραχ, όπως έχουν εύστοχα υποδείξει κριτικές φωνές σαν του Πολ Κρούγκμαν. Ολα αυτά επιβεβαιώνουν το κεντρικό επιχείρημα του βιβλίου μου: αν ο φόβος είναι πολιτική κατασκευή, αυτό σημαίνει ότι δεν γεννιούνται όλοι οι φόβοι ίσοι. Σε κάποιους δίνεται μεγαλύτερη βαρύτητα απ' ό,τι σε άλλους».

Ποιος είναι ο ρόλος των δημοσιογράφων στην κατασκευή του πολιτικού φόβου, ειδικά σε μια εποχή κρίσης των ΜΜΕ; «Θεωρώ ότι οι αλλαγές στο ρόλο των δημοσιογράφων και της δημοσιογραφίας γενικότερα στην πολιτική του φόβου είναι μία από τις σημαντικότερες εξελίξεις των τελευταίων χρόνων. Οταν έγραψα το "Φόβο" η μπλογκόσφαιρα ήταν ακόμα στο ξεκίνημά της. Υπήρχε κριτική απέναντι στα ΜΜΕ, αλλά περιοριζόταν σε κάποιες λίγες αριστερές φωνές. Πλέον η κριτική απέναντι στα ΜΜΕ εκφράζεται από περισσότερες πηγές, με μεγαλύτερη δριμύτητα, από αρθρογράφους που επιτελούν έργο ζωτικής σημασίας. Μπορεί αυτές οι φωνές να μην επαρκούν για να αναχαιτίσουν τη χιονοστιβάδα πολιτικού φόβου -πολλοί από αυτούς έγραφαν ενάντια στον πόλεμο στο Ιράκ χωρίς να καταφέρουν να τον σταματήσουν-, προσφέρουν όμως ένα πολύτιμο βήμα στα κοινωνικά κινήματα και στους ακτιβιστές, για να εκφράσουν την κριτική τους και να αρθρώσουν εναλλακτικές προτάσεις. Οι δημοσιογράφοι εξακολουθούν σε μεγάλο βαθμό να υπηρετούν το μηχανισμό του φόβου, έχουν όμως να αντιμετωπίσουν κάποιους πολύ σοβαρούς αντιπάλους - και αναφέρομαι κυρίως στα ανεξάρτητα μέσα στο διαδίκτυο».

Χρησιμοποιείτε διαφορετικές λέξεις (φόβος, τρόμος, άγχος, ολοκληρωτισμός) για να περιγράψετε την έννοια του πολιτικού φόβου στη σκέψη διαφορετικών φιλοσόφων. Ποια προσέγγιση θεωρείτε πιο επίκαιρη; «Η προσέγγιση του Χομπς (την οποία αποκαλώ "φόβο") προσφέρει το πιο χρήσιμο πεδίο εκκίνησης για να αρχίσουμε να κατανοούμε την πολιτική του φόβου σήμερα. Αν και διαφωνώ με στοιχεία της ανάλυσής του (οπωσδήποτε διαφωνώ με την πολιτική του θέση), ο Χομπς εστιάζει στα κριτικά στοιχεία του φόβου περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο σύγχρονο θεωρητικό: αναδεικνύει το ρόλο των ελίτ εντός και εκτός της κρατικής μηχανής και της πολιτικής ιδεολογίας, στο πώς καθορίζουν τι πρέπει να φοβόμαστε στον δημόσιο βίο, πώς προσλαμβάνουμε αυτούς τους φόβους και πώς πρέπει να τους αντιμετωπίζουμε. Ασχολείται με το πώς οι πολιτιστικοί θεσμοί καλλιεργούν το φόβο. Στην εποχή του ήταν οι εκκλησίες και τα πανεπιστήμια· στην εποχή μας είναι τα ΜΜΕ. Επί πλέον, αναδεικνύει τη σχέση μεταξύ εσωτερικής πολιτικής και διεθνούς ασφάλειας. Εκεί που πιστεύω ότι κάνει λάθος είναι πως δίνει υ- περβολική έμφαση στην ενότητα κράτους και κοινωνίας των πολιτών. Θεωρώ ότι αυτοί οι θεσμοί μπορούν να είναι αποσπασματικοί και διαχωρισμένοι και, παρ' όλα αυτά, να εξακολουθούν να γεννάνε το φόβο».

Αντίθετα με τον Χομπς, εσείς υποστηρίζετε ότι ο φόβος δεν είναι εποικοδομητικός. Τι μπορεί να μας εμπνεύσει αντί για το φόβο; «Το σημείο εκκίνησης για μένα είναι η διανοητική και ηθική κληρονομιά της Αριστεράς, η έμφαση στην ισότητα, στα ανθρώπινα δικαιώματα και στη δικαιοσύνη. Ο φόβος γίνεται καθοριστικός παράγοντας στη δημόσια ζωή, όταν δεν υπάρχει τίποτ' άλλο να μας παρακινήσει σε δράση. Γι' αυτό και η πολιτική του φόβου είναι τόσο ισχυρή σε μετεπαναστατικές ή αντεπαναστατικές εποχές όπως η δική μας. Οσο δυναμώνουν τα κοινωνικά κινήματα, η λαϊκή απαίτηση για ελευθερία και ισονομία τόσο λιγότερο επιρρεπείς γινόμαστε στην πολιτική του φόβου».

Στο κεφάλαιο του βιβλίου σας «Η αμερικανική εκδοχή του φόβου» περιγράφετε πώς λειτουργεί ο πολιτικός φόβος στις ΗΠΑ. Τι το ξεχωριστό έχουν οι ΗΠΑ σε σχέση με τα ευρωπαϊκά κράτη; «Οι ΗΠΑ έχουν τρία χαρακτηριστικά που τις διαφοροποιούν από τα περισσότερα ευρωπαϊκά κράτη: Πρώτο, η κυβέρνηση είναι περισσότερο πολυδιασπασμένη απ' ό,τι (για παράδειγμα) η κυβέρνηση της Γαλλίας ή της Βρετανίας. Η κεντρική μας κυβέρνηση στην Ουάσινγκτον χωρίζεται σε τρία όργανα, το καθένα από τα οποία μπορεί να θέσει βέτο σε πολλά σημεία, και να ακυρώσει την πολιτική δράση. Αυτή η κυβέρνηση με τη σειρά της μοιράζεται την εξουσία της με 50 ομοσπονδιακές κυβερνήσεις και πολλές περισσότερες δημοτικές. Οπότε το πολιτικό μας σύστημα είναι λιγότερο ικανό για συνολική δράση. Κατά δεύτερο λόγο, οι θεσμοί της κοινωνίας των πολιτών (εκκλησίες, πανεπιστήμια, ομάδες πολιτών κ.λπ.) έχουν σημαντικές εξουσίες απέναντι στο κράτος. Και πάλι, ακόμα κι αυτοί οι θεσμοί έχουν δικαιώματα βέτο.

»Σε αντίθεση με πολλούς προοδευτικούς και συντηρητικούς διανοητές, που θεωρούν ότι όλα αυτά τα χαρακτηριστικά κάνουν την κοινωνία μας πιο ελεύθερη, το δικό μου επιχείρημα είναι ότι οι πολλοί αλληλοαναιρούμενοι θεσμοί κάνουν την κοινωνία μας πιο καταπιεστική. Τέλος, σ' εμάς στις ΗΠΑ υπάρχει τεράστια απορρύθμιση στους χώρους εργασίας. Ο κύριος μηχανισμός καταπίεσης και καταναγκασμού σ' αυτήν τη χώρα δρα στους χώρους εργασίας, και αυτό συμβαίνει επειδή οι εργοδότες στις ΗΠΑ έχουν συγκεντρώσει πολύ περισσότερη δύναμη από ό,τι τα αφεντικά στην Ευρώπη».

Πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε το φόβο στον εργασιακό χώρο, που αυξάνεται παράλληλα με τους δείκτες ανεργίας και το βάθεμα της κρίσης; «Εχει αποδειχθεί ότι η πολιτική του εκφοβισμού στο χώρο εργασίας είναι πάντα πιο έντονη σε καταστάσεις υψηλής ανεργίας. Οταν οι εργαζόμενοι δεν έχουν περιθώρια να βρουν αλλού δουλειά, αν πιστεύουν ότι πρέπει να νιώθουν τυχεροί που έχουν έστω μια δουλειά, έστω και με άθλιους όρους, τότε είναι πολύ πιο ευάλωτοι στις διαθέσεις των εργοδοτών απ' ό,τι σε περιόδους χαμηλής ανεργίας. Αυτό, όμως, που παίζει τον μεγαλύτερο ρόλο είναι το πώς αντιδρά το κράτος, με εναλλακτικές λύσεις, επιδόματα ανεργίας, προγράμματα απασχόλησης κ.λπ. Αυτό που βλέπουμε τώρα είναι ότι, καθώς τα επιδόματα στερεύουν και η ύφεση βαθαίνει, τουλάχιστον όσον αφορά την απασχόληση, τα παραδοσιακά στηρίγματα στα οποία οι άνθρωποι βασίζονταν παλιότερα, όπως οι θεσμοί του κράτος πρόνοιας, τώρα απλώς δεν υπάρχουν. Αυτό και μόνο αρκεί για να κάνει τους εργαζόμενους να φοβούνται περισσότερο».

Οι πολιτικοί, τα ΜΜΕ, το Χόλιγουντ, οι εργοδότες, η αστυνομία, οι διάφοροι προφήτες της Νέας Εποχής, μας επαναλαμβάνουν σε κάθε τόνο : «Να φοβάστε, να φοβάστε πολύ». Πώς μπορούμε να αγνοήσουμε το φόβο, όταν με κάθε τρόπο μάς λένε ότι η αντίσταση είναι μάταιη και αυτοκαταστροφική; «Μπορούμε απλώς να πούμε όχι. Ο πολιτικός φόβος είναι αποτελεσματικός μόνον όταν εμείς, οι πολίτες, τον δεχόμαστε και τον αναπαράγουμε. Αν αρνηθούμε το φόβο, τους χαλάμε τη συνταγή. Σκεφτείτε όλα τα μεγάλα κινήματα στην Ιστορία, τις εξεγέρσεις των σκλάβων, την αντίσταση στο φασισμό, τους πολιτικούς διαφωνούντες στη Σοβιετική Ενωση και πολλούς άλλους. Ολοι τους αρνήθηκαν να συναινέσουν στη μία ή την άλλη μορφή πολιτικής του φόβου, και μ' αυτήν τους την πράξη κατέστησαν την πολιτική του φόβου λιγότερο αποτελεσματική από ό,τι εάν δεν υπήρχε αντίσταση. Ο Χομπς σ' αυτό ήταν τρομερά διεισδυτικός. Είχε πει ότι η εξουσία είναι σαν τη δόξα ή τη φήμη: Ενδυναμώνεται καθώς προελαύνει. Είναι σαν τη χιονοστιβάδα. Ανακόψτε την επέλασή της - και δεν θα αυξηθεί».

Γράφετε πως ο φόβος της τρομοκρατίας χρησιμοποιείται για να καταστείλει τα εργατικά κινήματα, το συνδικαλισμό, το δικαίωμα στη διαδήλωση και την απεργία, καταπατώντας ελευθερίες στο όνομα της ασφάλειας. Πώς θα περιγράφατε τη σημερινή κατάσταση; «Φοβάμαι πως η κατάσταση έχει χειροτερέψει από τότε που έγραψα το βιβλίο μου για το φόβο. Το εργατικό κίνημα σήμερα είναι πιο αδύναμο απ' ό,τι ήταν πριν από 10 χρόνια. Τα μέλη των συνδικάτων μειώνονται, ειδικά στον ιδιωτικό τομέα. Δυστυχώς, σήμερα η κυβέρνηση Ομπάμα συμμετέχει στην κατά μέτωπο επίθεση ενάντια στα σωματεία των εκπαιδευτικών. Τα σωματεία των εκπαιδευτικών είναι ένας από τους ακρογωνιαίους λίθους του εργατικού κινήματος, τουλάχιστον εδώ στις ΗΠΑ. Αν καταφέρουν να μας κάνουν να γονατίσουμε, η κατάσταση μπορεί να εξελιχθεί πολύ άσχημα όχι μόνο για τους εκπαιδευτικούς, αλλά για όλους τους εργαζόμενους».

Μια πρακτική συμβουλή για να ξεφοβηθούμε; «Οργανωθείτε στα συνδικάτα σας. Εν ανάγκη, δημιουργήστε εσείς συνδικάτα και δράστε συλλογικά μέσα σ' αυτά. Στις ΗΠΑ το κυριότερο παράδειγμα για το πώς να αψηφάς το φόβο είναι τα εργατικά συνδικάτα. Δεν ξέρω πώς είναι σ' εσάς στην Ελλάδα, αλλά σ' εμάς είναι πολύ δύσκολο για έναν εργαζόμενο να αναπτύξει συνδικαλιστική δράση. Οι εργοδότες χρησιμοποιούν κάθε είδους ραδιουργία και εκφοβισμό για να το εμποδίσουν. Οπότε, κάθε φορά που οι εργαζόμενοι οργανώνονται συνδικαλιστικά, αυτό σημαίνει όχι μόνον ότι έχουν ξεπεράσει τους μηχανισμούς του φόβου, αλλά και ότι έχουν οχυρωθεί εναντίον τους.

»Αυτοί οι μηχανισμοί συμπεριλαμβάνουν την απειλή (αλλά και την πραγματοποίηση) της απόλυσης, την απειλή (και την πραγματοποίηση) της επίπληξης και της τιμωρίας, την απειλή (και την πραγματοποίηση) της παρενόχλησης και του προπηλακισμού σε ώρα δουλειάς. Η εργατική συνδικαλιστική δράση είναι ο μόνος τρόπος για να νικήσουμε το φόβο που κυριαρχεί στους χώρους εργασίας».

Κόρεϊ Ρόμπιν

Ποιος είναι

* Πολιτικός διανοητής, δημοσιογράφος και συγγραφέας, ο Κόρεϊ Ρόμπιν διδάσκει πολιτική επιστήμη στο Brooklyn College και στο Graduate Center του City University of New York - δύο από τα κορυφαία δημόσια πανεπιστημιακά ιδρύματα στις ΗΠΑ.

* Οι μελέτες του επικεντρώνονται στα φαινόμενα του συντηρητισμού, του νεοσυντηρητισμού και της αντεπανάστασης στον αγγλοσαξονικό κόσμο. Αρθρα του έχουν δημοσιευθεί στον ημερήσιο, περιοδικό και επιστημονικό Τύπο - από τη «New York Times» και την «Washington Post» ώς τα προοδευτικά περιοδικά «The Nation» και «Dissent» και τις ακαδημαϊκές επιθεωρήσεις «Political Science Review», «Social Research», «Theory and Event».

* Το βιβλίο του «Φόβος: Η ιστορία μιας πολιτικής ιδέας», αν και γράφτηκε το 2004, παραμένει εξαιρετικά επίκαιρο, κυρίως στην ανάλυση για τον εργασιακό φόβο.

Διαβάστε

Zygmunt Bauman, «Ρευστός φόβος», μτφρ. Γιώργος Θ. Καράμπελας, εκδόσεις Πολύτροπον

Ο κορυφαίος ευρωπαίος στοχαστής ανατέμνει τους μοντέρνους φόβους της εποχής μας.

Αν διαβάστε ένα μόνο βιβλίο για το φόβο, ας είναι αυτό.

Χάντερ Σ. Τόμπσον, «Φόβος και παράνοια στο Λας Βέγκας», μτφρ. Αλέξης Καλοφωλιάς, εκδόσεις Πατάκη

Ενα άγριο ταξίδι στην καρδιά του αμερικάνικου ονείρου. Μυθιστόρημα, gonzo δημοσιογραφικό παραλήρημα, ένα ψυχεδελικό τριπάκι στην έρημο της Νεβάδας, ένα ρέκβιεμ για τα κινήματα του '60, μια ελεγεία για το φόβο και την παράνοια που θεριεύουν μέσα μας, αλλά και γύρω μας.

Δείτε

«Η βιτρίνα» (The Front), σκην. Μάρτιν Ριτ, 1976

Νοικιάστε το, κατεβάστε το, δείτε το με κάθε τρόπο. Αριστουργηματική τραγικωμωδία, με ήρωα έναν σεναριογράφο της Μαύρης Λίστας (μεγαλειώδης ο Ζίρο Μόστελ), που βρίσκει ως βιτρίνα του έναν σερβιτόρο (ιδανικός ως φοβητσιάρης ο Γούντι Αλεν). Ο άνθρωπος-βιτρίνα, αρχικά απολίτικος και ατομιστής, σπάει σιγά σιγά το κέλυφος του φόβου και αναρωτιέται «τι στο διάολο πραγματικά συμβαίνει».

ΠΗΓΗ: εφημ. ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 5-12-2010

ΕΝΑΣ ΠΟΙΝΙΚΟΣ λαϊκισμός που αφήνει στο απυρόβλητο τους πλούσιους και τους ισχυρούς και καταδιώκει τους φτωχούς και τους περιθωριακούς, στον οποίο έρχεται να προστεθεί μια ρατσιστική νομοθεσία η οποία πλήττει τους μετανάστες και τους Τσιγγάνους.

Αυτή είναι η αυστηρή κρίση που διατυπώνει ο Λουίτζι Φεραγιόλι, καθηγητής Φιλοσοφίας του Δικαίου σε πανεπιστήμιο της Ρώμης, όταν καλείται να σχολιάσει την πολιτική της κυβέρνησης Μπερλουσκόνι για την ασφάλεια, μια πολιτική που εμπνέεται από το δόγμα της «μηδενικής ανοχής». «Πρώτη φορά στην ιστορία της ιταλικής δημοκρατίας -δηλώνει ο Φεραγιόλι- ο ποινικός στιγματισμός δεν πλήττει μόνο μεμονωμένα άτομα με βάση τα αδικήματα που αυτά διέπραξαν, αλλά ολόκληρες κατηγορίες προσώπων με βάση την εθνική τους ταυτότητα». Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα συνέντευξης που έδωσε ο Λουίτζι Φεραγιόλι στην εφημερίδα «Il Manifesto».

Τα μέτρα της κυβέρνησης Μπερλουσκόνι που τιμωρούν βαρύτατα την εγκληματικότητα του δρόμου, τους μετανάστες χωρίς χαρτιά και τους Τσιγγάνους πάρθηκαν στο όνομα της αυξανόμενης ανασφάλειας. Εσείς έχετε ορίσει αυτή τη δημαγωγική χρήση του φόβου με τον όρο «ποινικός λαϊκισμός». Τι εννοείτε με αυτόν τον όρο;

Με αυτή την έκφραση ο γάλλος νομικός Ντενί Σαλάς και ο Δομινικανός Εντουάρντο Γιόργκε Πρατς όριζαν μια στρατηγική που αποβλέπει στο να κατακτήσει δημαγωγικά τη λαϊκή συναίνεση, εκμεταλλευόμενη το φόβο που γεννιέται στον πληθυσμό από την εγκληματικότητα του δρόμου. Επικρατεί έτσι μια συγκυριακή χρήση του ποινικού δικαίου προς την κατεύθυνση της καταστολής, που είναι εντελώς αναποτελεσματική σε σχέση με τις προθέσεις πρόληψης των εγκλημάτων. Πάρτε για παράδειγμα την πρόταση να εισαχθεί το αδίκημα της παράνομης μετανάστευσης. Αυτό το νέο αδίκημα θα αποδώσει την ιδιότητα του εγκληματία σε όποιον μπαίνει ή παραμένει παράνομα στο εθνικό έδαφος. Αυτό σημαίνει ότι με ένα μόνο χτύπημα 700 χιλιάδες παράνομοι μετανάστες πρέπει να φυλακιστούν. Προφανώς είναι αδιανόητο να μπορέσουν να εφαρμοστούν σοβαρά αυτοί οι κανόνες. Ακριβώς αυτό, όμως, επιβεβαιώνει το δημαγωγικό τους χαρακτήρα. Αυτό που είναι σημαντικό είναι η συμβολική αξία αυτών των αναγγελιών και όχι η δυνατότητα εφαρμογής τους.

Αυτά τα μέτρα δικαιολογήθηκαν στο όνομα της «μηδενικής ανοχής»...

«Μηδενική ανοχή» είναι μια παράλογη διατύπωση που εκφράζει μιαν αντιδραστική ουτοπία. Η ολική εξάλειψη των εγκλημάτων είναι αδύνατη χωρίς έναν ολοκληρωτικό εκφυλισμό του πολιτικού συστήματος. Η «μηδενική ανοχή» θα μπορούσε ίσως να επιτευχθεί μόνον σε μια πανοπτική κοινωνία αστυνομικού τύπου, η οποία θα καταργούσε προληπτικά τις ελευθερίες όλων, τοποθετώντας έναν αστυνομικό πίσω από κάθε πολίτη και τα τεθωρακισμένα άρματα στους δρόμους. Το τίμημα θα ήταν, με δυο λόγια, ο μετασχηματισμός των κοινωνιών μας σε πειθαρχημένα και ανελεύθερα καθεστώτα, στα οποία οι πολίτες θα βρίσκονται υπό διαρκή αστυνομική επιτήρηση.

Με βάση όμως το δόγμα της «μηδενικής ανοχής» αυξήθηκαν στα τελευταία είκοσι χρόνια, όχι μόνον στην Ιταλία, ο ποινικός σωφρονισμός και η φυλάκιση. Αν είναι τόσο αναποτελεσματική η «μηδενική ανοχή», γιατί συνεχίζουν να την εφαρμόζουν;

Το φαινόμενο στο οποίο αναφερθήκατε έχει πάρει γιγάντιες διαστάσεις. Σε όλες τις δυτικές χώρες έχουμε μιαν αληθινή έκρηξη των φυλακών. Στην Ιταλία ο πληθυσμός των φυλακισμένων έχει διπλασιαστεί, φτάνοντας τα 50 χιλιάδες πρόσωπα. Στις Ηνωμένες Πολιτείες μάλιστα έχει δεκαπλασιαστεί φτάνοντας τα 2 εκατομμύρια πρόσωπα, χωρίς να λογαριάζουμε τα 4 εκατομμύρια που βρίσκονται υπό αστυνομική επιτήρηση. Πρόκειται για μαζική φυλάκιση της φτώχειας, που γεννιέται από ένα ταξικό εκφυλισμό της ποινικής δικαιοσύνης. Αυτός ο εκφυλισμός τροφοδοτείται από μιαν ιδεολογία του αποκλεισμού, η οποία υιοθετεί μια ρατσιστική ανθρωπολογία της ανισότητας και αντιμετωπίζει σαν εγκληματίες τους φτωχούς, τους περιθωριακούς, τους διαφορετικούς, όπως είναι ο ξένος, ο μουσουλμάνος, ο μετανάστης χωρίς χαρτιά.

Υπάρχει κάποια σχέση ανάμεσα σε αυτή τη χρήση της ποινικής δικαιοσύνης και στην ειδική νομική προστασία που διαθέτουν όσοι κατέχουν υψηλά κρατικά αξιώματα;

Είναι ο διπλός χαρακτήρας του ποινικού δικαίου: ένα δίκαιο υπερβολικά επιεικές για τους πλούσιους και τους ισχυρούς και ένα δίκαιο υπερβολικά αυστηρό για τους φτωχούς και τους περιθωριοποιημένους. Σε αυτόν το διχασμό, τα δρακόντεια μέτρα εναντίον της εγκληματικότητας του δρόμου συνυπάρχουν με ένα ολόκληρο νομικό οικοδόμημα που αποβλέπει στην ποινική ασυλία των κυβερνητικών αξιωματούχων και του πρωθυπουργού. Είναι η απόδειξη ότι σήμερα η δικαιοσύνη είναι ουσιαστικά ανήμπορη απέναντι στην εγκληματικότητα των κρατικών λειτουργών, ενώ είναι αυστηρότατη απέναντι στην εγκληματικότητα του δρόμου.

Υποστηρίζετε, δηλαδή, ότι το ποινικό δίκαιο χρησιμοποιείται ήδη ως εργαλείο κοινωνικών διακρίσεων;

Ολα αυτά τα μέτρα που λαμβάνονται παραβιάζουν πολλές αρχές του νομικού πολιτισμού, αλλά κυρίως παραβιάζουν την ουσία της αρχής της νομιμότητας, δηλαδή την απαγόρευση, στο πεδίο του ποινικού δικαίου, της σύνδεσης μιας ποινής με μια κατάσταση ή με μια προσωπική ταυτότητα, πολύ περισσότερο μάλιστα αν αυτή η ταυτότητα είναι εθνική. Αυτός είναι ο μηχανισμός της λαϊκιστικής δημαγωγίας: δημιουργείται ένας δυνητικός εχθρός, ο μετανάστης, και τον δείχνουν με το δάχτυλο ως πιθανό εγκληματία ή επικίνδυνο υποκείμενο, εκθέτοντάς τον στη φονική βία φασιστικών ομάδων. Αλλά η χειρότερη πλευρά αυτών των νόμων, περισσότερο και από την παραβίαση των αρχών του δικαίου, είναι το ρατσιστικό δηλητήριο που χύνουν στον κοινό νου. Αντίθετα, η αληθινή πρόληψη των εγκλημάτων συνδέεται κυρίως με την ανάπτυξη της κοινωνικής συνείδησης, με την κοινωνική αλληλεγγύη, την ανεκτικότητα για τους διαφορετικούς, με δυο λόγια με τις κοινωνικές και πολιτικές αρετές που αντιτίθενται ακριβώς στο φόβο και την καχυποψία όλων απέναντι σε όλους (...).

ΠΗΓΗ: εφημ. ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 28-5-2011

της Μαριαννας Τζιαντζη

Δεν χρειάζεται να δει κανείς τα σημάδια του αίματος στο πεζοδρόμιο, εκεί όπου έχασε τη ζωή του ο 44χρονος στη διασταύρωση της 3ης Σεπτεμβρίου και Ηπείρου, όπως δεν χρειάζεται να δούμε στην τηλεόραση το βίντεο με τον ξυλοδαρμό του διαδηλωτή στην Πανεπιστημίου, για να καταλάβουμε ότι η άνοιξη στην Αθήνα δεν έφτασε με τις βιόλες, τα γιούλια και τα γιασεμιά.

Χθες το μεσημέρι, σ' έναν κεντρικό δρόμο κοντά στην πλατεία Αττικής, είδα μια μικρή πλαστική ελληνική σημαία στερεωμένη στο παράθυρο ενός υπερυψωμένου ισογείου διαμερίσματος. Καθώς δεν υπήρχε μπαλκόνι, ο ένοικος ή οι ένοικοι είχαν απλώσει την μπουγάδα τους κάτω από τα ρολά του παραθύρου, τα οποία ήταν ανοιγμένα προς τα μπρος υπό γωνία περίπου 45 μοιρών. Στον αρθρωτό βραχίονα, που συνέδεε το ρολό με το κούφωμα, ήταν σφηνωμένο το γαλανόλευκο σημαιάκι που σήμαινε «Εδώ κατοικούν Ελληνες! Μη βαράτε, αδελφοί!»

Ο φόβος και όχι η εθνική περηφάνια οδήγησε στην τοποθέτηση της σημαίας ανάμεσα στις κάλτσες και στα σώβρακα, αφού εύκολα μπορούσε να υποθέσει κανείς ότι στο φτωχό και εξαιρετικά ευάλωτο διαμέρισμα κατοικούν αλλοδαποί. Το επόμενο βήμα θα είναι να αναγκάσουμε τους μη νόμιμους ξένους να φοράνε ένα χρωματιστό άστρο και όχι κατ' ανάγκη κίτρινο.

Ημέρες φόβου, ημέρες οργής, ημέρες ντροπής. Δέκα ή και παραπάνω ένστολοι να χτυπούν ένα (1) νέο σωριασμένο στον δρόμο, στην Πανεπιστημίου, απέναντι από το όμορφο νεοκλασικό κτίριο του Τσίλερ, όπου στεγάζεται το Νομισματικό Μουσείο. Ενα ψηλό δέντρο με αραιό φύλλωμα ρίχνει στην άσφαλτο τη σκιά του που σχηματίζει ένα μοτίβο σαν γιαπωνέζικη στάμπα. Κλομπ ανεβοκατεβαίνουν, αρβύλες κλωτσούν, ενώ όλο το στιγμιότυπο διαρκεί λίγα δευτερόλεπτα. Ξαφνικά, οι αστυνομικοί αποχωρούν, εγκαταλείποντας τον οριζόντιο σάκο του μποξ στο πεδίο της μάχης.

«Μα αν ήταν ταραξίας, γιατί δεν τον συνέλαβαν;» αναρωτιέται απορημένος ο Κώστας Αρβανίτης στη χθεσινή «Πρωινή ενημέρωση» (ΝΕΤ), παρατηρώντας ότι είδαμε τους αστυνομικούς να χτυπούν, να «τιμωρούν» έναν άνθρωπο. Αραγε αυτή η επιχείρηση τρομοκράτησης, και όχι συνέτισης, καθιστά πιο ασφαλή τη ζωή μας στο κέντρο της Αθήνας;

Πριν από λίγα χρόνια, ένα κορυφαίο πολιτικό στέλεχος είχε μιλήσει για τον κίνδυνο να γίνει η Αθήνα Καμπούλ, ενώ χθες ο δήμαρχος της Αθήνας, κ. Καμίνης, μιλώντας στην «Πρώτη γραμμή» (ΣΚΑΪ), αναγνώρισε ότι υπάρχει κίνδυνος κάποιες γειτονιές της Αθήνας σε λίγο να θυμίζουν Βηρυτό της δεκαετίας του '80. Ας ελπίσουμε ότι δεν θα ακούσουμε να συγκρίνεται η Αθήνα με το προπολεμικό Βερολίνο.

Αδικος ο χαμός του 44χρονου, άδικος ο προχθεσινός τραυματισμός τόσων ανθρώπων, άδικοι οι προπηλακισμοί σε βάρος μεταναστών, άδικη και η κουκουλοφορούσα βία, άδικο είναι να ζουν άνθρωποι, ανεξαρτήτως προέλευσης και εθνικότητας, στο λαγούμι του φόβου.

ΠΗΓΗ: εφημ. ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 13-5-2011

Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του πολωνού κοινωνιολόγου Ζίγκμουντ Μπάουμαν «Ρευστός φόβος» («Πολύτροπον»). Ο Μπάουμαν μίλησε στο περιοδικό «L' Espresso» για τους μεγάλους φόβους που βασανίζουν σήμερα την ανθρωπότητα:

«Η επιθυμία να αισθάνονται ασφαλείς είναι κοινή σε όλους τους ανθρώπους και ίσως όχι μόνον σε αυτούς. Κάποτε την αποκαλούσαν "ένστικτο της επιβίωσης". Για τους ανθρώπους όμως η επιβίωση έχει ένα νόημα πολύ ευρύτερο από εκείνο που έχει για τα άλλα ζώα.

Συμπεριλαμβάνει και τη διάσωση της κοινωνικής τους κατάστασης και της αξιοπρέπειάς τους μπροστά στους κινδύνους της αποτυχίας και της ταπείνωσης. Σήμερα οι κίνδυνοι για τη φυσική επιβίωση και εκείνοι που πηγάζουν από τις παραξενιές της φύσης δεν είναι τόσο σοβαροί όσο ήταν στο παρελθόν. Οι λύκοι έχουν χαθεί από τα δάση, επινοήθηκαν φάρμακα που θεραπεύουν τις ασθένειες που άλλοτε θεωρούνταν ανίατες, υπάρχουν τα παυσίπονα κ.λπ. Εχει μεγαλώσει όμως η ανησυχία ότι θα χάσουμε την κοινωνική μας ταυτότητα, ότι θα υποστούμε ταπεινώσεις και ότι θα δούμε να ποδοπατιέται η αξιοπρέπειά μας.

Σήμερα ο τρόπος με τον οποίο κερδίζουμε τα προς το ζην, οι αξίες του επαγγελματισμού, η αξιολόγηση που κάνει η κοινωνία στις αρετές και στις επιτυχίες, οι προσωπικοί δεσμοί και τα κεκτημένα δικαιώματα, όλα αυτά είναι εύθραυστα, προσωρινά και ανακλητά. Και κανείς δεν γνωρίζει πότε και από πού θα έρθει το μοιραίο πλήγμα.

Αυτό που κάνει επομένως τους κινδύνους φαινομενικά σοβαρότερους είναι η δυσκολία να τους εντοπίσουμε και επομένως να τους αποφύγουμε και να τους καταπολεμήσουμε.

Φοβόμαστε έτσι τους μετανάστες, επειδή οι πιο τρομερές απειλές είναι σήμερα κρυμμένες σε έναν παγκόσμιο κρανίου τόπο. Είναι τρομερές επειδή δεν μπορούμε να τις διαγνώσουμε και επομένως τοποθετούνται πέρα από τα δικά μας φτωχικά μέσα άμυνας (για παράδειγμα, άπληστα κεφάλαια, περιπλανώμενα ή ανταγωνιζόμενα, που είναι σε θέση να μας στερήσουν τη θέση εργασίας μας και τα εισοδήματά μας, οι τρομοκράτες, το οργανωμένο έγκλημα, οι επιδημίες).

Οι μετανάστες είναι η ενσάρκωση των αδιόρατων φόβων. Είναι η μοναδική εμπροσθοφυλακή που είναι ορατή διά γυμνού οφθαλμού και που μπορούμε να την αγγίξουμε με το χέρι μας. Είναι, όπως έλεγε ο Μπέρτολντ Μπρεχτ, οι προάγγελοι των κακών ειδήσεων. Αναγγέλλουν πόσο εύθραυστη είναι η ύπαρξή μας. Και, καθώς είναι εδώ, πλάι μας, μπορούμε τελικά να προσπαθήμε να κάνουμε κάτι "συγκεκριμένο" για να αναχαιτίσουμε τον κίνδυνο. Κλείνοντάς τους στα στρατόπεδα προσφύγων ή απελαύνοντάς τους, "καίμε το σκιάχτρο των εχθρικών δυνάμεων". Αποφορτίζουμε έτσι την ένταση, αλλά δεν επιλύουμε κανένα πρόβλημα».

Ενας άλλος μεγάλος φόβος της εποχής μας είναι η τρομοκρατία. Γιατί όμως γίνεται τόσος λόγος για την τρομοκρατία, ενώ τα θύματά της δεν είναι και τόσο πολλά;

«Σε αυτό ακριβώς -σημειώνει ο Μπάουμαν- στηρίζεται η στρατηγική των τρομοκρατών. Είναι βέβαιοι ότι οι ενέργειές τους θα δημιουργήσουν περισσότερο ψυχολογικό και ηθικό αποτέλεσμα με τη συζήτηση που θα γίνει γι' αυτές, παρά με τα συγκεκριμένα αποτελέσματα και τις ζημιές που θα προκαλέσουν τα πρωτόγονα όπλα τους. Οι τρομοκράτες μπορούν να βασίζονται στη συνεργασία των μέσων μαζικής επικοινωνίας, που προβάλλουν σε παγκόσμια κλίμακα τις τοπικές τους δράσεις. Μπορούν να βασίζονται σε ισχυρούς στρατούς, που, σε αντίποινα γι' αυτές τις δράσεις, θα σπείρουν καταστροφή και μίσος, προμηθεύοντας στους τρομοκράτες στρατιές νέων οπαδών. Μπορούν να βασίζονται στις κυβερνήσεις, που βλέπουν στις τρομοκρατικές ενέργειες μιαν ευκαιρία για να καταδείξουν ότι επαγρυπνούν και είναι αποτελεσματικές και να κερδίσουν την επιδοκιμασία των εκλογέων».

Η 11η Σεπτεμβρίου, τα τσουνάμι, ο τυφώνας «Κατρίνα» δείχνουν πόσο ευάλωτος είναι ο πολιτισμός μας: «Θα ήταν ωραίο -συνεχίζει ο Μπάουμαν- να μπορούμε να νομίζουμε ότι ο πολιτισμός μας βαδίζει προς το βασίλειο του λόγου και της ηθικής, έστω και με κάποια ατυχήματα στη διαδρομή. Δεν είναι, όμως, έτσι. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι οι αυθάδεις φιλοδοξίες της νεωτερικότητας άρχισαν με το σοκ που προκλήθηκε τον 18ο αιώνα από τον σεισμό της Λισαβόνας. Μια φύση τυφλή, στερούμενη κάθε ορθολογικότητας, αδιάφορη για τις διακρίσεις ανάμεσα σε αμαρτία και αρετή, ανάμεσα σε αξία και ενοχή, πλήττει αδιακρίτως. Χρειάζεται, επομένως, να αναχαιτίσουμε τη δύναμη των φυσικών στοιχείων, να υποχρεώσουμε τη φύση να εφαρμόζει τις έννοιες του καλού και του κακού. Και, με τη βοήθεια του λόγου και της τεχνικής, η ανθρωπότητα θα προσδώσει μιαν ηθική τάξη σε ένα μη ηθικό χάος.

Τα αποτελέσματα όμως είναι διαφορετικά από τις προθέσεις. Δεν κατορθώσαμε να πείσουμε τη φύση να υπακούσει στην ανθρώπινη φαντασία. Ωστόσο, οι συνέπειες των ενεργειών μας -που είναι αψεγάδιαστες από τεχνική άποψη- μας πλήττουν με μιαν ανορθολογική σκληρότητα, σκληρότητα που μέχρι τώρα αποδίδαμε μόνο στη φύση. Το πρόβλημα έγκειται στο γεγονός ότι, παρά τα πρόδηλα αποτελέσματα, δεν έπαψαν ποτέ οι υποσχέσεις ότι μπορούμε να μεταθέσουμε στην τεχνική και στα προϊόντα της το καθήκον να επιλύει τα ανθρώπινα προβλήματα και οι φιλοδοξίες μετασχηματισμού του κόσμου (και των κατοίκων του) με βάση τις επιταγές του επιστημονικο-τεχνικού λόγου. Σήμερα το κράτος αναθέτει τα καθήκοντά του στις δυνάμεις της αγοράς, που είναι ανώνυμες και απρόσωπες. Συνεπώς τα καθήκοντα που είναι ζωτικής σημασίας για τη λειτουργία και το μέλλον της κοινωνίας ξεφεύγουν από την εποπτεία της πολιτικής και επομένως από κάθε δημοκρατικό έλεγχο. Το αποτέλεσμα: αδυνατίζει το αίσθημα της κοινότητας και κατακερματίζεται η κοινωνική αλληλεγγύη...»

ΠΗΓΗ: εφημ. ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 10-2-2008

της Pιτσας Mασουρα

Οριστικά πια εντός των χρονικών ορίων του 2011, οι Ελληνες, ίσως περισσότερο από άλλους ευρωπαϊκούς λαούς κρατάμε με το ζόρι την ανάσα μας. Αν την απελευθερώσουμε δίχως ζύγι, ο κίνδυνος να εκλυθούν στην ατμόσφαιρα τα μύρια όσα μικρόβια του οργανισμού μας είναι μεγάλος. Μαζί και οι τεράστιες αγωνίες μας. Κι όμως, δουλειά του ανθρώπινου σώματος, μεταξύ άλλων, είναι να αναπνέει. Να στρέφεται προς το οξυγόνο και να το χρησιμοποιεί. Οπως δουλειά του ανθρώπινου μυαλού, μεταξύ άλλων, είναι να αφουγκράζεται τα μικρά και τα μεγάλα. Τα όσα μάς προσεγγίζουν εν είδει απειλής. Αυτά που φοβάμαι πως αδρανοποιούν τις δημιουργικές δυνάμεις, που καθηλώνουν πολλούς σε οπισθοδρομικές συμπεριφορές, που φράσσουν τις πύλες εξόδου προς την καινοτομία. Είναι αλήθεια ότι ανάμεσά μας ζουν Ελληνες που δεν έχουν συνειδητοποιήσει το τι μας συμβαίνει. Ή ακόμη κι αν το συνειδητοποιούν, παινεύονται στους φίλους ότι δεν τους αφορά. Καμιά φορά σκέπτομαι ότι πάντα έτσι ήταν ο κόσμος γύρω μας. Μοιρασμένος κόσμος.

Κι όμως, έχουμε κάθε λόγο να συζητήσουμε μεταξύ μας ως κοινωνία. Ως ένα σύνολο ατόμων με πολλά κοινά συμφέροντα και πολλούς κοινούς στόχους. Να συζητήσουμε δίχως τον φόβο της απώλειας του γνώριμου περιβάλλοντος, δίχως άσκοπες κριτικές που ροκανίζουν τον πολύτιμο χρόνο μας. Είναι αφελές να ακινητοποιείται η ζωή μας στο τι μπορεί να εννοεί ο Πάγκαλος, αποκαλώντας τους δημοσίους υπαλλήλους «κοπρίτες». Ή τι είδους μυστική διπλωματία είναι αυτή που ασκείται στο Ερζερούμ. (Γιατί, υπήρξε ποτέ κάτι άλλο πλην της μυστικής διπλωματίας;). Προφανώς, αυτές οι απορίες εντάσσονται στο ενδιαφέρον μας για τα κοινά. Αλλά δεν παράγουν έργο. Εχω την αίσθηση ότι η έλξη του μέλλοντος είναι πιο ουσιαστική, αφού προηγηθεί η ιστορία του φόβου. Οι ειδικοί διατείνονται ότι ο φόβος συσπειρώνει. Ναι, αρκεί να μην μας ακινητοποιεί. Αυτή την εκδοχή αναλύει στο βιβλίο του «Η Ιστορία μας Πολιτικής Ιδέας» (εκδόσεις Αλεξάνδρεια) ο Αμερικανός πανεπιστημιακός Corey Robin (στη φωτ. το εξώφυλλο του βιβλίου). Ο καθηγητής του Brooklyn College αναφέρεται στον όρο πολιτικός φόβος, υπονοώντας πρώτον την ανησυχία που νιώθουν οι άνθρωποι για κάτι που απειλεί την ευδαιμονία τους και τον εκφοβισμό που ασκείται από κυβερνήσεις ή ομάδες προς ανθρώπους που δεν είναι βαθύτεροι γνώστες των πραγμάτων.

Κλασικό παράδειγμα, η 11η Σεπτεμβρίου. Σύμφωνα με τον δημοσιογράφο των «Νιου Γιορκ Τάιμς», Ντέιβιντ Μπρουκς (φωτ.), το κυρίαρχο ρεύμα εκείνης της εποχής ήθελε τους Αμερικανούς και μαζί τους όλους εμάς να καλλιεργούμε τον «ιδιωτικό μας παράδεισο». Η μακαριότητα ήταν το λαμπρό άνθος της ειρήνης και της ευημερίας. Στην πραγματικότητα, ο σάπιος καρπός της παρακμής και της κατάπτωσης. Η 11η Σεπτεμβρίου έγινε ο εφιάλτης που ξύπνησε τους Αμερικανούς από το επιπόλαιο, αν όχι ολέθριο δεκάχρονο όνειρο. Ο φόβος οδήγησε τον κόσμο στον πόνο, στην εγρήγορση. Κατέστησε και πάλι δυνατή την ηθική και ενσυνείδητη δράση. Για λίγο βεβαίως, γιατί ο άνθρωπος επιστρέφει γρήγορα σε κλασικές θέσεις. Η ιστορία του φόβου, όμως, είναι συνυφασμένη με τη φύση μας, είτε κάποιοι εγκλωβίζονται στη θεολογική έννοια του είτε αντιλαμβάνονται τη ζωή ως απόλυτα συνδεδεμένη με τον φόβο της απώλειας, της ανασφάλειας, της παρακμής.

Υφίσταται όμως και ο πολιτικός φόβος. Η προσφυγή σ' αυτόν συναντάται και στις ευνομούμενες κοινωνίες. Συχνά δε γίνεται πολιτικό εργαλείο στα χέρια των κυβερνώντων. Ο Γάλλος φιλόσοφος Ρεϊμόν Αρόν (φωτ.) έλεγε ότι ο φόβος αποτελεί αρχέγονο και επομένως υπο-πολιτικό συναίσθημα. Ο πολιτικός φόβος ως εργαλείο χειραγώγησης, ακόμη και μέσω τηλεοπτικών σταθμών επιτείνει τη διάχυτη ανασφάλεια ενός λαού που ήδη αντιμετωπίζει την ηθική αναρχία και την κοινωνική κατάρρευση. Εδώ ακριβώς βρισκόμαστε εμείς. Στον αστερισμό του πολιτικού φόβου, ο οποίος όμως δεν μπορεί να αποτελέσει το θεμέλιο ενός ηθικού ή πολιτικού επιχειρήματος. Αντί λοιπόν να αναλύουμε όσα δεν κατέχουμε, τουλάχιστον ας συσπειρωθούμε, χωρίς να πέσουμε στην παγίδα του φιλελευθερισμού του φόβου. Ας βγούμε από το ατομιστικό μας καλούπι. Παραφορέθηκε. Ο Ελληνας άστεγος έχει «καταλάβει» τη λεωφόρο Κηφισίας, έξω από την Αγία Τριάδα, έχει κάνει υπνόσακο κάδο απορριμμάτων στον Αγιο Δημήτριο, στήνει ουρές έξω από τα λιγοστά Κέντρα Αστέγων για μια γωνιά, ένα ράντσο, μια βρώμικη τουαλέτα. Θέλω να πιστεύω ότι δεν είμαστε μοναχικό πλήθος, ούτε ακατέργαστος κόσμος.

ΠΗΓΗ:εφημ.ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 16-1-2011

της Mαριαννας Tζιαντζη

«Κάποτε οι πολιτικοί πρόσφεραν στον λαό όνειρα για ένα καλύτερο μέλλον, όμως σήμερα προσφέρονται να μας προστατεύσουν από τους εφιάλτες», έγραφε το 2004 στον «Guardian» μια Βρετανή δημοσιογράφος. Τότε ο παγκόσμιος εφιάλτης, ο επίσημος μεγάλος φόβος ήταν η τρομοκρατία, κάτι που δικαιολογούσε τόσο τις πολεμικές περιπέτειες όσο και τον περιορισμό των δημοκρατικών ελευθεριών.

Εξι χρόνια αργότερα, η διαπίστωση αυτή μοιάζει να έρχεται από μια άλλη εποχή. Οι κυβερνήσεις και οι υπερεθνικοί οικονομικοί οργανισμοί ισχυρίζονται ότι μας προστατεύουν από τον χειρότερο εφιάλτη, προσφέροντάς μας μικρούς «ανεκτούς» εφιάλτες. Τα όνειρα για μια ελεύθερη και δημιουργική ζωή έχουν θέση μόνο στο νησί της Ουτοπίας. Τώρα όνειρο γίνεται η αποφυγή του χειρότερου. Ολο και ξεχειλώνουν τα όρια του ανεκτού εφιάλτη, ενώ ρευστός είναι ο ορισμός του «χειρότερου»: οι μαύρες τρύπες των ελλειμμάτων, η κατάργηση του 13ου και του 14ου μισθού, ο θάνατος των συλλογικών συμβάσεων, η αύξηση του ΦΠΑ, της τιμής του πετρελαίου και των εισιτηρίων, τα λουκέτα, οι μαζικές απολύσεις, η ανεργία. Είναι αυτονόητο ότι οι νέοι οικονομικοί και εργασιακοί εφιάλτες έχουν παραμερίσει, χωρίς όμως να έχουν σβήσει, τους παραδοσιακούς μοντέρνους φόβους, όπως την απειλή της τρομοκρατίας ή τον φόβο των διατροφικών κρίσεων, όπως και των φονικών ιών - ας θυμηθούμε τα εκατοντάδες χιλιάδες αγορασμένα και αχρησιμοποίητα εμβόλια για τη γρίπη. Πέρυσι τέτοια εποχή, ρωτούσαμε τους φίλους μας «εσύ εμβολιάστηκες;», ενώ φέτος συνήθως τους ρωτάμε «όλα καλά;», το οποίο μεταφράζεται «εξακολουθείς να δουλεύεις;».

Νέα εποχή του φόβου, λοιπόν, ενώ οι πρωτοσέλιδοι φόβοι των εφημερίδων, οι φόβοι στους πρώτους τίτλους των δελτίων ειδήσεων δεν συμπίπτουν πάντα με τους ιδιωτικούς μας εφιάλτες. Aπό τη μια άνοδος των spreads και επιμήκυνση του χρέους και, από την άλλη... ένα πλυντήριο που χάλασε, μια ατομική μικρή «είδηση» την οποία με τρόμο μού ανακοίνωσε προχθές μια φίλη. Πριν από 50 χρόνια το χαλασμένο πλυντήριο δεν θα ήταν είδηση, αφού στα περισσότερα νοικοκυριά οι γυναίκες έπλεναν στο χέρι. Είναι δυνατό να επιστρέψουμε στο κοφίνι, στον κόπανο, τον τριγωνικό τρίφτη και τη σκάφη; Αν υπήρχε ποτάμι στη γειτονιά μας, ίσως να το σκεφτόμαστε, η μπουγάδα θα ήταν μια ωραία αερόβια άσκηση, όμως τα ποτάμια και τα ρέματα καλύφθηκαν, μπαζώθηκαν, όπως μπαζώθηκε, τελείωσε οριστικά εκείνος ο τρόπος ζωής που εξασφάλιζε σε ένα μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού μια σχετική αυτάρκεια.

Μικροί εφιάλτες μπορεί να γίνουν το χαλασμένο πλυντήριο ή ψυγείο, μια οικιακή επισκευή, μια ξαφνική επίσκεψη στον οδοντίατρο, ακόμα και μια πρόσκληση για ένα γάμο καθώς δεν περισσεύουν χρήματα για το αναγκαίο δώρο. Ισως εφιάλτες πολυτελείας ή αστείοι σε σχέση με τα όσα έχουν τραβήξει οι παλιότερες γενιές ή με τα όσα τραβούν δισεκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον πλανήτη, όμως οι περισσότεροι Ελληνες βλέπουν ολοένα να τους ζυγώνει η λεπτή κόκκινη γραμμή που χωρίζει την αξιοπρεπή φτώχεια από την εξαθλίωση.

Αρκετοί θέλουν να ελπίζουν ότι η κρίση θα μας φέρει πιο κοντά στις αληθινές αξίες, θα μας απαλλάξει από τα δεσμά του καταναλωτισμού. Ωστόσο, οι περισσότεροι είμαστε άνθρωποι της πόλης, δεν έχουμε αμπέλια να τρυγήσουμε, ελιές να μαζέψουμε, γαϊδούρια να μετακινηθούμε, ούτε καν λάδι για το λυχνάρι μας αν τύχει και μας κόψουν το ρεύμα.

Το 2004, η Αμερική και η «συμμαχία των πρόθυμων» πολεμούσαν ενάντια σε έναν εχθρό χωρίς πρόσωπο, την τρομοκρατία. Τώρα ο τρόμος μπορεί να πάρει το πρόσωπο ενός χαλασμένου πλυντηρίου.

ΠΗΓΗ:εφημ.ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 12-12-2010

Η πολιτική του αίματος, η οργή και οι αιτίες

Η κοινωνία του φόβου είναι ένα θέμα που έχει απασχολήσει εδώ και καιρό τους μελετητές και συνδέθηκε με την ανάδειξη της εγκληματικότητας σε μέγα θέμα του δημόσιου βίου, με τον φόβο του εγκλήματος και τη διεθνικοποίηση της τρομοκρατίας ειδικά μετά το 2001. Η διεθνής οικονομική κρίση άλλαξε περαιτέρω τα πράγματα. Στην Ελλάδα τα γεγονότα που εκτυλίσσονται από το 2008 (συνολικά) διαφέρουν συγκριτικά με ανάλογα προηγούμενων ετών, επειδή η κοινωνική συγκυρία έχει αλλάξει πια καθοριστικά. Η διεθνής και η εσωτερική οικονομική κρίση που, όπως φαίνεται, θεμελιώνεται στο οικονομικό έγκλημα, άλλαξε το κλίμα. Στην εποχή του ΔΝΤ στην Ελλάδα οι συλλογικοί φόβοι ταυτίζονται για πρώτη φορά με την αγωνία κατάρρευσης και επιβίωσης, αλλά ενισχύονται και από μια σιωπηλή οργή που απαντάται σε ατομικό συνήθως επίπεδο, σε περιπτώσεις θυμάτων κακοποίησης. Δηλαδή, θυμάτων που αδυνατούν να αντιδράσουν στην επίθεση και εκδηλώνουν μια παθητικότητα που δεν μπορεί να γίνει θυμός, οργή ούτε να εξορθολογιστεί για να ξεπεραστεί. Ετσι παραμένει στο επίπεδο του φόβου για το αύριο. Σε αυτήν την κοινωνία τα φαινόμενα της μαζικής βίας, των καταστροφών, της ακατανόητης για τους πολλούς τρομοκρατικής δράσης και της σύγχυσης μεταξύ τρομοκρατίας και οργανωμένου εγκλήματος τείνουν να γίνουν σταθερή παράμετρος, που όμως θεμελιώνεται και αυτή στο φόβο. Οι τρομοκρατικές επιθέσεις που τα τελευταία χρόνια εκδηλώνονται στην Ελλάδα και που μορφολογικά δεν θυμίζουν τίποτα από «17 Νοέμβρη», ΕΛΑ και άλλες οργανώσεις του 20ού αιώνα, δύσκολα αποκωδικοποιούνται ως προς τα μηνύματα και τους στόχους τους. Είναι βέβαιο, όμως, ότι προσθέτουν έναν ακόμη φόβο, τον καταλυτικότερο, στον μέσο πολίτη: δηλαδή, τον φόβο ότι μπορεί ανά πάσα στιγμή και ο ίδιος να γίνει θύμα, έχει δεν έχει σχέση με κάτι δημόσιο. Ομως φαίνεται ότι δεν μπορούν πια να αναλύονται φαινόμενα που μορφολογικά μοιάζουν μεταξύ τους με τον ίδιο τρόπο που αναλύονταν πριν από το ξέσπασμα τόσο της διεθνούς οικονομικής κρίσης όσο και της ελληνικής. Και τούτο επειδή θα πρέπει να συνυπολογίζονται πια και άλλοι παράγοντες, όπως π.χ. οι συνέπειες της οικονομικής κρίσης στο συλλογικό ασυνείδητο. Ο φόβος που έχει διοχετευτεί στην ελληνική κοινωνία «χτυπά» πλέον την «καρδιά» της κοινωνικής ταυτότητας των ανθρώπων, ανατρέπει τη δυνατότητα ελάχιστης αξιοπρεπούς διαβίωσης, καθώς συνδέεται άμεσα με τη χωρίς όριο διολίσθηση προς επίπεδα φτώχειας που μόνον από ιστορικές πηγές έχουν πληροφορηθεί οι σημερινοί 40ρηδες. Και δεν είναι μόνον αυτό. Είναι ότι αυτή η πορεία προς την εξαθλίωση έρχεται ξαφνικά ύστερα από μια περίοδο αυξημένων προσδοκιών πλουτισμού και καταναλωτικής ευημερίας, γεγονός που κάνει την αντίθεση όλο και εντονότερη, τον φόβο όλο και πιο παραλυτικό. Πλήττεται στην ουσία η ίδια η έννοια του πολίτη με την κοινωνική και πολιτική σημασία της. Βρισκόμαστε επομένως ενώπιον μιας νέας κατάστασης, η οποία σηματοδοτείται από την οικονομική κρίση που εξελίσσεται και τις συν αυτή κρίσεις αξιών, αξιοπιστίας του πολιτικού συστήματος, σκανδάλων και σκανδαλολογίας. Πρόκειται για φαινόμενα που αποτελούν και αυτά γεγονότα και περιστατικά έμμεσης και άμεσης βίας, τα οποία προκαλούν μια οντολογική ανασφάλεια, που συνδέεται με τα θεμέλια της κοινωνικής μας ζωής και η οποία θέτει υπό σοβαρή δοκιμασία

Αστυνομικοί ερευνούν τον χώρο μετά τη δολοφονική επίθεση κατά του αστυνομικού Νεκτάριου Σάββα από τη «Σέχτα Επαναστατών». Η νέα γενιά τρομοκρατών σκέπτεται και δρα με κυνικότητα, στοιχείο που τη διαφοροποιεί από τις τρομοκρατικές οργανώσεις του παρελθόντος

Η επέλαση του Λεβιάθαν

του Γεράσιμου Βώκου, καθηγητή Φιλοσοφίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Για να καταλάβει κανείς το παρόν, πολλές φορές είναι χρήσιμη η μετάβαση στο παρελθόν. Σε όσους ασχολούνται με το θεωρητικό και πρακτικό πρόβλημα της θεμελίωσης του κράτους είναι γνωστή η λύση που προτείνει ο Χομπς, ο οποίος θεμελιώνει το κράτος στις έννοιες της φυσικής κατάστασης, του κοινωνικού συμβολαίου και της πολιτικής κατάστασης. Το ενδιαφέρον βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, στο γεγονός ότι το εννοιολογικό τρίγωνο του φιλοσόφου δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς τον πρωταγωνιστικό ρόλο του θανάτου ο οποίος, με διαφορετική μορφή κάθε φορά, κινεί τα νήματα στο θεωρητικό θέατρο του Χομπς.

Είναι προφανές ότι ο βίαιος θάνατος κυριαρχεί απολύτως στη φυσική κατάσταση- στην κατάσταση δηλαδή που ζουν οι άνθρωποι πριν από τη θεμελίωση του κράτους- όπου εμφανίζεται φορώντας το προσωπείο του άλλου, καθώς ο καθένας βλέπει στον άλλο τον κίνδυνο που απειλεί άμεσα τη ζωή του. Ως κυρίαρχος στη φυσική κατάσταση, ο θάνατος όχι μόνο οργανώνει το τοπίο, μοιράζοντας τα φώτα και τις σκιές μέσα στις οποίες κινούνται οι άνθρωποι, αλλά κυκλοφορεί συνεχώς μεταξύ τους, υπαρκτός και, κυρίως, ορατός: όποιος με πλησιάζει μπορεί να είναι για μένα ο θάνατος, σκέφτεται καθένας, κι όλοι φοβούνται ο ένας τον άλλο.

Το κοινωνικό συμβόλαιο βάζει τέρμα στην καθολική επικράτεια του φόβου, θεμελιώνοντας ακριβώς το κράτος, με τη σύσταση του οποίου ο θάνατος μοιάζει να αποσύρεται παντελώς από τη σκηνή, καθώς ο φόβος αποκρούεται. Στην πραγματικότητα όμως, το μόνο που έχει συμβεί- και δεν είναι λίγο - είναι ότι ο θάνατος έχει αλλάξει προσωπείο: δεν εμφανίζεται με το πρόσωπο του άλλου· έχει αποκτήσει τη μορφή ουδέτερης βιολογικής επιταγής που μας απειλεί όλους ως αναπόδραστη φυσική αναγκαιότητα. Εφεξής ο θάνατος κυκλοφορεί στην πολιτική κατάσταση πολιτισμένος, φορώντας το επίσημο ένδυμά του, τη στολή δηλαδή που του έχει παραχωρήσει η κρατική εξουσία. Από τη σκοπιά αυτή, ο Χομπς είναι ο πρώτος θεωρητικός που υποστηρίζει με τόση σαφήνεια και ωμότητα ότι η σύσταση του κράτους και της πολιτικής κοινωνίας συνδέονται αμέσως με την εξημέρωση, τον εκπολιτισμό και την υποταγή του βίαιου θανάτου. Γιατί όμως ο Χομπς ήταν υποχρεωμένος να συμπεριλάβει στους υπολογισμούς του τον θάνατο;

Το κράτος προκύπτει από το παράδοξο γεγονός ότι αυτό που καθι-

Παχυδερμία, το καλύτερο αλεξίσφαιρο γιλέκο

του Δ. Ψυχογιού

Φαίνεται ότι μετά το «τέλος των ιδεολογιών» οι σύγχρονες κοινωνίες έχουν ανάγκη από αντικείμενα μίσους και όπου δεν υπάρχουν πρέπει να κατασκευαστούν. Οι πολίτες πρέπει να μισούν τυφλά και ταυτόχρονα να φοβούνται

από τον Γ. ΓΑΛΑΝΗ, καθηγητή Κοινωνικής Ψυχολογίας, προέδρου του Τμήματος Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης.

Σύμφωνα με τον εγκληματολόγο Stan Cohen, το πιο απλό πράγμα στον κόσμο είναι να αναρωτηθεί κανείς γιατί η σκέψη ότι η εγκληματικότητα βρίσκεται σε άμεση σχέση με την πολιτική και την εξουσία βρίσκει τόσο μικρή απήχηση και διαδίδεται τόσο απρόθυμα. Κοινή διαπίστωση είναι ότι η εποχή μας χαρακτηρίζεται σε όλους τους τομείς, της κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής, προσωπικής ζωής, από έντονα στοιχεία βαρβαρότητας και βίας.

Οι αλλαγές στον τομέα της πληροφορίας, του καταναλωτισμού, της Παιδείας, η καταστρατήγηση αξιών, η έλλειψη οραμάτων ή καλύτερα η αντικατάσταση της ουτοπίας από τη φαντασίωση των απεριόριστων δυνατοτήτων για την απόκτηση υλικών αγαθών, η ανάδειξη σε αξία του επιφαινόμενου και της επιφάνειας, η στις κοινωνικές σχέσεις, το έλλειψη ουσιαστικής επικοινωνίαςεχθρικό και απάνθρωπο περιβάλλον της πόλης, η ανεργία και κυρίως η καταρράκωση του κοινωνικού ιστού και η ματαίωση κάνουν τα άτομα αγενή, οργισμένα, βίαια και το περιβάλλον πολεμικό γιατί η πλειονότητα είναι ετοιμοπόλεμη. Ανασφάλεια και γρήγορες αλλαγές ευνοούν την ανάπτυξη βίαιων ή εγκληματικών συμπεριφορών, των οποίων η κοινοποίηση από τα ΜΜΕ προκαλεί γενικευμένο φόβο και περαιτέρω αιτήματα αύξουσας προστασίας, που ενσωματώνονται στην αντεγκληματική πολιτική εις βάρος κεκτημένων δικαιωμάτων και προς ενίσχυση της εκάστοτε εξουσίας.

Εγκληματικότητα και αντεγκληματική πολιτική δεν είναι αυτό που συνήθως προβάλλεται. Δεν πρόκειται για κοινωνικό consensus αλλά για ένα μέσο άσκησης εξουσίας. Ο φανατικός της ομάδας που μισεί είναι προσωπικός στρατός κάποιων ισχυρών της ομάδας, είναι κατ' εντολήν ψηφοφόρος, είναι μοχλός πίεσης· οι γνωστοί άγνωστοι που βάζουν τυφλά φωτιές μπορεί οι ίδιοι να είναι «τυφλοί», αλλά οι αρχηγοί τους ξέρουν ότι αν υποβαθμιστούν κάποιες περιοχές θα αγοραστούν φθηνά για να ξαναπωληθούν πανάκριβα. Οι μετανάστες οι οποίοι στηρίζουν την οικονομία του τόπου και τις συντάξεις αποτελούν έναν καλό στόχο για εκτόνωση βίας με το πρόσχημα ότι ανταγωνίζονται το εγχώριο εργατικό δυναμικό ή ότι εγκληματούν. Φαίνεται ότι μετά το «τέλος των ιδεολογιών» οι σύγχρονες κοινωνίες έχουν ανάγκη από αντικείμενα μίσους και όπου δεν υπάρχουν πρέπει να κατασκευαστούν. Οι πολίτες πρέπει να μισούν τυφλά και ταυτόχρονα να φοβούνται. Γύρω από την αυξανόμενη βία και τον γενικευμένο φόβο οργανώνονται συμφέροντα σε όλα τα επίπεδα.

Αστυνόμευση και καταστολή έρχονται έτσι να τιθασεύσουν τις αντιδράσεις βίας και εγκληματικότητας, τις οποίες η ίδια η κρατική εξουσία μέσω των θεσμών και των φορέων της προκάλεσε. Η Αστυνομία βρίσκεται συχνά στον ρόλο του agent provocateur και προσπαθώντας να αποκαλύψει και να παγιδεύσει εγκληματικές δραστηριότητες κάποιων παράγει και η ίδια συχνά βίαιη και εγκληματική συμπεριφορά. Ρόλος που ενισχύεται και από την αυξανόμενη, λόγω του φόβου και της ανασφάλειας, ανάγκη των πολιτών για τιμωρία των τυχόν υπευθύνων.

Για παράδειγμα, στη Γερμανία η αυξανόμενη επιθυμία του πληθυσμού για τιμωρία, σύμφωνα με τα αποτελέσματα μιας έρευνας του Heitmeyer Wilchelm Hrsg. το 2002 σε δείγμα 3.000 ατόμων, προκύπτει από το γεγονός ότι τα 2/3 των ερωτηθέντων συμφωνούν ότι «τα εγκλήματα πρέπει να τιμωρούνται αυστηρότερα, χωρίς περιορισμούς», ενώ το υπόλοιπο 1/3 «κάτω από ορισμένους όρους». Στην ίδια έρευνα το 80,1% συμφωνεί ότι «για τη διατήρηση του νόμου και της τάξης θα έπρεπε να συμπεριφέρεται κανείς σκληρότερα εναντίον περιθωριακών και εκείνων που δημιουργούν φασαρίες». Επιπλέον, όχι μόνο ανάμεσα στα μεσαία στρώματα αλλά και στο ονομαζόμενο «Apgehaengtes Prekariat» (κάτι ανάλογο με το Lumpenproletariat) διαπιστώνεται μια απαξίωση των ξένων που ζουν στη Γερμανία και διαμορφώνεται μια τάση σαφούς υποβάθμισης της κοινωνικής τους θέσης, σύμφωνα με μια έρευνα του γερμανικού ιδρύματος Friedrich Ebert-Stittung (2006) με τίτλο «Politische Millieus in Deutschland».

Ετσι, αν και ένα μέρος της εγκληματολογικής θεωρίας θεωρεί ότι μια πολιτική κατά του εγκλήματος θα έπρεπε να είναι στην ουσία πολιτική διευθέτησης της οικονομικής ζωής, η οποία θα καθορίζει την επιβολή και την εφαρμογή των κανόνων του δικαίου και τους τρόπους παρέμβασης της πολιτείας, αυτές οι θέσεις δεν βρίσκουν ευρεία απήχηση.

Το βέβαιον είναι ότι οι ματαιώσεις μεγάλων τμημάτων των κοινωνικών συνόλων οδηγούν σε συσσωρευμένη οργή και βίαιες εκρήξεις, οι οποίες όμως εξυπηρετούν το ισχύον σύστημα: γιατί η βιομηχανία του φόβου και της ανασφάλειας δημιουργεί ανάγκες για άμυνα, για έλεγχο, για κάμερες, για αγχολυτικά και άλλα ισχυρότερα ψυχοφάρμακα, για φύλαξη κ.ο.κ. Η αντιμετώπιση όλων αυτών των φαινομένων στον πολιτισμό του φόβου προϋποθέτει απαντήσεις σε κάποια ερωτήματα: Ποιους εξυπηρετεί η βία και η αυξανόμενη εγκληματικότητα της πόλης;

του Γεράσιμου Βώκου, καθηγητή Φιλοσοφίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Καρτέσιος

της Pιτσας Mασουρα

Στο δοκίμιο «Περί Οργής», ο Σενέκας (φωτ.) σημειώνει ότι το πρόβλημα με την οργή είναι ότι χάνει την επαφή της με τη λογική, γι' αυτό και δύσκολα ελέγχεται από τον άνθρωπο. Η οργή είναι στερημένη από ευπρέπεια, αδιάφορη για τους δεσμούς, επίμονη σε ό, τι αρχίζει. Αλλά ο Σενέκας είναι αυστηρός οπαδός της λογικής. Η λογική επιτυγχάνει ό, τι και ο θυμός, χωρίς όμως τις παράπλευρες ζημιές. Αραγε, η λογική είναι πιο δυνατή από την οργή; Στη Βίβλο διαβάζουμε ότι δεν είναι. Κι εδώ θα μπορούσαμε να παραθέσουμε το παράδειγμα με την οργή του Χριστού στο Ναό, όταν έβαλε στο στόχαστρο τους αργυραμοιβούς.

Ακαιρες, ίσως, σκέψεις σε εποχές κενές θεολογικών μηνυμάτων και περιορισμένης θρησκευτικότητας. Αλλά ακόμη κι έτσι, στο λειψό, το λίγο, σ' έναν τόπο, όπως η Ελλάδα που βιώνει και τον θρησκευτικό φανατισμό, δεν θα ήταν υπερβολική η στιγμιαία αναστολή της αυστηρότητας και των φιλοσοφικών αξιών, αν είναι να διεισδύσουμε στην μυστηριακή ατμόσφαιρα των Ημερών. Στο κάτω κάτω, η θρησκευτικότητα μοιάζει με προξενήτρα ανάμεσα στον Θεό και τον άνθρωπο. Ενας Θεός που δεν εμφανίζεται ως απόμακρο, αποξενωμένο ον, αλλά ως Πατέρας που παιδεύει τα παιδιά του, αλλά ποτέ δεν τα θανατώνει. Θέλει προίκα ψυχής, βεβαίως, για να γίνει κατανοητό θεολογικά το θεϊκό μήνυμα. Και λίγοι πια στις μέρες διαθέτουν αυτού του είδους την προίκα την ακριβή.

Αυτές τις μέρες, πολλοί αναιτίως και παρεμπιπτόντως γράφουν για την πίστη και τη θρησκευτικότητα. Κι εγώ ανάμεσά τους. Δεν βγάζω την ουρά μου απέξω. Παράλληλα, οι θεωρητικοί προσπαθούν να συνδέσουν την πίστη με τον πνευματικό πρόγονο της ανθρωπότητας, τον Σαμάνο, για να περάσουν στη συνέχεια στον Ορφέα που κατέβηκε στον Αδη για να αναζητήσει τη χαμένη ψυχή κι ύστερα να φτάσουν στον Οδυσσέα (φωτ.) που κι αυτός κατέβηκε στον Αδη για να πάρει οδηγίες από τον Σαμάνο Τειρεσία. Πορείες παράλληλες που σχετίζονται με τη συνειδητοποίηση του ανθρώπου απέναντι στο θείο, τη σημασία του, τη διαχρονικότητά του. Για μας τους Χριστιανούς αυτή η πορεία ακινητοποιήθηκε στη μορφή του Χριστού που ανέλαβε την ευθύνη της καθόδου στα χθόνια βασίλεια του Αδη για να τα καταργήσει.

Η εποχή μας διακρίνεται για τη ρευστότητα, την αβεβαιότητα και την ανασφάλειά της. Τα πάντα παλιώνουν, σχεδόν πριν προλάβουν να υπάρξουν. Κοιτάμε πίσω μας και δύσκολα διακρίνουμε τη χθεσινή φυσιογνωμία μας. Φοβόμαστε να αποδεχτούμε τα γηρατειά ή μάλλον την πορεία μας προς την έξοδο. Κι εμείς έχουμε τόσο μεγάλη ανάγκη να ξανανιώσουμε, αποκηρύσσοντας τον φόβο που πολλές φορές διαχέεται μέσα από τα χείλη αυστηρών ιερωμένων. Τον φόβο, δηλαδή, ότι με τις πράξεις μας μπορεί να γίνουμε εχθροί του Χριστού. Πολύ παλιά, ο Γάλλος φιλόσοφος Μπλεζ Πασκάλ έλεγε ότι υπάρχουν δύο είδη φόβου. Ο κακός φόβος δεν προέρχεται από την πίστη, αλλά από την αμφιβολία για την ύπαρξη του Θεού. Ο καλός φόβος πηγάζει από την πίστη, ενώ ο απατηλός από την αμφιβολία. Ο καλός συνάπτεται με την ελπίδα, ο κακός με την απελπισία. Οι μεν φοβούνται μην Τον χάσουν, οι δε μη Τον βρουν μπροστά τους («Σκέψεις», Μπλεζ Πασκάλ).

Σήμερα, ο πολίτης ζει στους ρυθμούς των γιγαντιαίων υλικών πραγματώσεων και μάλλον δύσκολα αντιλαμβάνεται αυτά τα είδη του φόβου. Εχει στο μανίκι του κρυμμένους χίλιους δυο άλλους, πολύ πιο φοβιστικούς φόβους που τον ταλανίζουν. Χρειάζεται έναν ακόμη; Ο καθένας από μας αντικρίζει τον κόσμο γύρω του, όπως εκείνος νομίζει. Με τα δικά του μάτια, με τις δικές του προσδοκίες. Συναινεί σιωπηλά ή φωναχτά με τις παραδόσεις και δεν θα ήθελε να αλλάξει κάτι στις στιγμές της Χριστιανοσύνης. Θέλει όμως να είναι ελεύθερος και να αποφασίζει μόνος του. Μέσα του θα μπορούσε να ακινητοποιήσει το χρόνο γύρω από την Ανάσταση και το Πάσχα. Να ακινητοποιήσει την Ιστορία και τους θρησκευτικούς μύθους, αλλά μόνο γιατί θα το 'χει επιλέξει κι όχι για να προσκολληθεί στις μάζες και στις φοβίες τους.

Χριστός Ανέστη.

ΠΗΓΗ: εφημ.ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 3-4-2010

του Γιώργου Σταματόπουλου

Φοβούμεθα ό,τι μας εξουσιάζει, άρα ο φόβος είναι η εξουσία. Με τον αυθαίρετο αυτό ορισμό θα μπορούσαμε να αντιπαρέλθουμε όλα τα σχετικά περί τον φόβο. Για να οδηγηθεί όμως κάποιος σ' αυτόν τον ορισμό οφείλει να έχει τρομοκρατηθεί, να έχει δει τρομοκρατημένους ανθρώπους, να έχει τρομοκρατήσει ο ίδιος. Άλλως: να έχει αντικρίσει ή βιώσει όλες τις μορφές του φόβου: από τον αρχέγονο φόβο απέναντι στο ανερμήνευτον και φρικώδες των φυσικών δυνάμεων έως την πολυτέλεια του φόβου απέναντι στο θάνατο.
Είναι πιθανό και λογικοφανές στις απαρχές οι αγέλες ανθρώπων να συνενώθηκαν για να αντιμετωπίσουν σεισμούς, θύελλες, φουρτούνες, πυρκαγιές, πλημμύρες και το φθαρτόν του σώματός των. Δεν φαίνεται όμως να πέρασαν πολλές χιλιετίες αφότου, μετά τη συνένωση και οιονεί αντιμετώπιση του ξεσπάσματος της φύσης, άρχισαν να φοβούνται ο ένας τον άλλον. Πλέον δεν ήσαν αναγκασμένοι να εξευμενίζουν τους θεούς που έπλασαν για ν' αποδιώξουν το φόβο, τον τρόμο, τον πανικό. Η αρχαία κραυγή, το τρέμουλο, το ρίγος, ο πυρετός, το παγωμένο αίμα αντικαταστάθηκαν ή μεταφέρθηκαν στο κοινωνικό γίγνεσθαι, στον ανταγωνισμό.
Στην αρχαία Ελλάδα ήθελαν το Φόβο υιό του θεού του πολέμου και της θεάς της ομορφιάς (ας μη δούμε κάποια παραδοξότητα στην επινόηση του ζευγαριού) και αδελφό του Δείμου (Τρόμου). Τον απεικόνιζαν με μορφή λιονταριού, συνήθως όμως με μορφή γενειοφόρου Πάνα. [Φόβος έκπαγλος βροτείων, (εξ αυτού τάχα να ταυτίζεται με τον πανικό;)]. Οι Σπαρτιάτες είχαν προς τιμήν του(!) ιερό του Φόβου· πώς αλλιώς θα επιβαλλόταν η πειθαρχία τους; Ξόρκιζαν δηλαδή το φόβο τους μετατρέποντάς τον σε θεό. Η ιωνική όμως άνοιξη σμπαράλιασε αγάλματα και θεούς· ο άνθρωπος έπρεπε -πάλι- μόνος του να ερμηνεύσει την ύπαρξή του και την ανθρώπινη κατάσταση-συμβίωση. Και αφού έπαψε να φοβάται τον θεό, άρχισε να φοβάται τον άνθρωπο· αρχικά αυτόν που είχε μεγαλύτερη ρώμη, εν συνεχεία αυτόν που είχε περισσότερη εξουσία.
Οι Αθηναίοι στο άκουσμα και μόνο της λέξης Πέρσες ετρομοκρατούντο, κιτρίνιζαν από το φόβο τους. Αναγκάστηκαν λοιπόν να τους νικήσουν, ναι, αναγκάστηκαν, για να εκδιώξουν τον τρόμο τους. Κι έτσι, γεννήθηκε η δημοκρατία!... Απέβαλαν το φόβο τους ακριβώς γιατί απέβαλαν την εξουσία των Περσών. Χωρίς άγχος πλέον συνυπήρχαν ειρηνικά· ειρηνικά, χμ.... Δικαιολογούν όμως τις αυθαιρεσίες τινών συγχρόνων ότι ο φόβος αναπλάθει το εγώ του άγχους, ότι, ως βιολογική αντίδραση, είναι μια άμυνα του οργανισμού. Λες και μπόρεσαν ποτέ να ενυλώσουν το πλαγκτόν των συναισθημάτων, να ανακαλύψουν τη δομή αυτού του πλαγκτού, να βρουν τα κύτταρά του.
Το γεγονός ότι ο πνευματικός κόσμος έχει ακολουθήσει αρχήθεν σκολιό δρόμο πιθανώς να οφείλεται στο φόβο, στην καχυποψία· [ποτέ δεν ξεπεράσαμε την (αναπόφευκτη) εξουσία του πατέρα· και της μητέρας ακόμη]. Δεν νομίζω ότι έχουν δίκιο όσοι ισχυρίζονται ότι ο φόβος είναι η πιο αρχαία μνήμη· η πιο αρχαία μνήμη είναι το γαλήνιο συναίσθημα από την κολύμβηση στα μητρικά νάματα, από το θαυμάσιο αυτό εννεάμηνο ταξίδι αναμονής(!), το ταξίδι που καθορίζει σχεδόν καθόλον το μετέπειτα ισχνό βίο μας.
Δεν υπάρχει φόβος στη μήτρα της μάνας· μόνο χαρά. Ο φόβος εμφανίζεται όταν αρχίζουν να λειτουργούν οι νοητικές (εξουσιαστικές) διαδικασίες.
Φοβούμεθα το απρόσωπον των νόμων. Ποιοι έφτιαξαν αυτούς τους νόμους; Το βέβαιον είναι ότι ψηφίστηκαν, ορίστηκαν και καθορίστηκαν από τα συμφέροντα των ισχυρών, των εξουσιαστών: Αρχικά ελέω θεού και στη συνέχεια βασιλέως, τυράννου, αυτοκράτορα, φεουδαλιστή, δικτάτορος, φασίστα, αλλά και δημοκρατίας. Οσο πιο πολύ φοβάται κάποιος σήμερα (για τη δουλειά του, για το σύντροφό του, για τα παιδιά του, για το μέλλον, για το θάνατο) τόσο λιγότερο αντιεξουσιαστής είναι· τόσο μεγεθύνει την αλαζονεία αλλά και την αίγλη των εξουσιαζόντων· τόσο πιο πολύ υπηρετεί ένα διεφθαρμένο σύστημα. Ουδέποτε θ' αλλάξει αυτή η ροή, ειδικώς όταν υπάρχουν δήθεν διανοούμενοι που επιτίθενται λεκτικώς στο σύστημα και ουσιαστικώς είναι φερέφωνα και τελάληδές του· υποχείριά του.
Οι τύραννοι όσο και οι σημερινοί πρόεδροι Δημοκρατιών, αλλά κυρίως οι «διανοούμενοι» γνωρίζουν καλά το φόβο των ανθρώπων· σ' αυτόν βασίζονται για να κυριαρχούν. Μα, δεν είναι και οι ίδιοι άνθρωποι; Δεν ένιωσαν αυτοί ποτέ τους φόβο; Ναι· απλώς κατενίκησαν το φόβο επιβάλλοντάς τον στους άλλους. Περαιτέρω, αυτοί είναι που φοβούνται περισσότερο μη τυχόν χάσουν την εξουσία τους, και μετά; Μετά τι;
Ο μέγιστος φόβος είναι, θαρρώ, αυτός μπροστά στην απόφαση: Με την εξουσία ή απέναντί της; Αλλά η απάντηση είναι γνωστή εδώ και χιλιετίες. Οι πολλοί, όχι αναγκαστικά η πλέμπα, τάσσονται με την εξουσία, υποκύπτουν στα μαγνάδια της, στην επίδειξη δύναμης. Γνωρίζεσαι με πολιτικούς, με επιχειρηματίες, με δημοσιογράφους; Μη φοβάσαι τίποτε. Ολα θα πάνε δεξιά στη ζωή σου! Αλλά και μετά την απόφαση ο φόβος δεν σταματάει για όσους προσκύνησαν την εξουσία· απλώς διασπάται σε μικροφοβίες, μη χαθεί τίποτε απ' αυτά που κέρδισαν με την απόφασή τους. Καταντάνε ανθρωπάκια, μίζεροι, καχύποπτοι, ανέραστοι, εξυπνακιστές, εαυτούληδες, οστεολείχοντες, εγκληματίες, δειλοί, πολεμοχαρείς, ειρηνόφιλοι κ.ο.κ.
Δεν υπάρχει πιο θλιβερό θέαμα από ένα φοβισμένο άνθρωπο. Ρίξτε μια ματιά γύρω σας· παντού φοβισμένα ανθρωπάκια που το μόνο που περιμένουν είναι η στιγμή καθ' ην θα επιδείξουν την εξουσία τους! Γι' αυτές τις στιγμές ζουν· όλο το άλλο χρονικό διάνυσμα είναι κατειλημμένοι από τον τρόμο μήπως δεν τους δοθεί η ευκαιρία γι' αυτήν την επίδειξη.
Δεν ξεριζώνεται, δυστυχώς, ο φόβος. Οσο παραμένουμε δέσμιοι του νηδύμου μας, όσο υποκλινόμαστε στην εξουσία τόσο θα εντείνεται η ενοχή της μάνας για τα δυνάμει έμφοβα «τσογλάνια» που γεννάει, η οποία όμως ενοχή σβήνει άμεσα όταν αγγέλλεται η ύπαρξη ως το πιο ιερό «επίτευγμα» του ανθρώπου. Ιερό-ανίερο, αλλά...
Φόβος σημαίνει υγεία, διατείνονται ένιοι ψυχολόγοι, συνυφαίνοντάς τον με τον αρχέγονο τρόμο, με τον ύπνο και το θάνατο. Γιατί διαγράφουν έτσι διά μιας τον homo ludens; Γιατί υποτιμάνε το παιγνίδι ζώων και ανθρώπων και προτάσσουν μόνο το φόβο; Διότι το παιχνίδι είναι αντίσταση στην εξουσία, το παιγνίδι αδιαφορεί για το φόβο, προσδίδοντας ανεξαρτησία σε όσους συμμετέχουν. Γι' αυτό και όλα τα παιχνίδια σήμερα ελέγχονται από την εξουσία. Για να θρυμματισθεί το παίζειν και να αντικατασταθεί από το ιδιοτελώς παίζειν· το τέλος ήγουν να επικρατήσει της χαράς και να επανακάμψει ο φόβος: ο φόβος της ήττας και τα δυσάρεστα συμπαρομαρτούντα για τον ηττημένο.
Δεν νομίζω ότι μας φοβίζουν οι διαφορετικοί άνθρωποι ώστε να τους μετατρέπουμε σε αποπομπαίους τράγους· δεν είναι ο φόβος απέναντι στους αιρετικούς που μας μετατρέπει σε τρομαγμένα ζώα, σε ζώα που δεν επιθυμούν να χάσουν τα κεκτημένα· είναι η εξουσία αυτή που κινεί την ηλιθιότητά μας να δολοφονούμε ώστε να μη διαρραγεί η κοινωνική συνοχή· η εξουσία της οικογένειας, της ομάδας, του συνόλου. Αυτή εγχαράσσει στα μέλη της την ιδεολογία του φόβου, αυτή οικοδομεί τα στερεότυπα του φόβου.
Ολα δείχνουν ότι ο φόβος είναι κοινωνικό φαινόμενο και όχι βιολογικό. Ο φόβος ο κοινωνικός είναι διαρκής. Ο αρχέγονος φόβος, τον οποίο επικαλούνται οι εν διατεταγμένη υπηρεσία σοφοί, είναι στιγμιαίος· «κόβει» τα γόνατα και παγώνει το αίμα, γρήγορα όμως αποβάλλεται, διότι: μετά την καταιγίδα ακολουθεί ηλιοφάνεια, μετά το σεισμό ηρεμία, μετά τον κατακλυσμό γαλήνη. Το παιγνίδι της ζωής κατισχύει του φόβου απέναντι στη φύση ή τον εγκληματία.
Ναι· ο στιγμιαίος φόβος, ως αντίδραση του οργανισμού, είναι υγεία. Ελευθερώνει τα πανικοβληθέντα κύτταρα, προβάλλει τα αντισώματά του, ακόμη και του πλέον απαισιόδοξου ανθρώπου. Ο φόβος όμως που διαχέει η εξουσία είναι συνεχής κι εξαντλητικός (έτσι είναι κάθε τι το επίπλαστον). Συρρικνώνει τα συναισθήματα αλληλεγγύης, τη συμπάθεια, το ενδιαφέρον για το γείτονα και τη δημοκρατία. Γιατί πάσχει η δημοκρατία; Διότι οι πολίτες είναι πλημμυρισμένοι από φόβο, από εξουσία· το DNA των ανθρώπων φαίνεται να μεταλλάσσεται· φρίκη.
Μην αναζητήσετε σελίδες που πιθανώς να απαλύνουν το φόβο, να τον εκδιώκουν· δεν υπάρχουν τέτοιες σελίδες, καλύτερα: δεν υπάρχουν άνθρωποι να γράψουν τέτοιες σελίδες. Οι μεγάλοι συγγραφείς έγιναν μεγάλοι στην προσπάθειά τους να καταπνίξουν τους μικροφόβους τους: το φόβο της μοναξιάς, το φόβο της απόρριψης, το φόβο της μη καταξίωσης, το φόβο της χλεύης, το φόβο της αποτυχίας, τον φόβο, γενικώς, έλλειψης ικανοτήτων. Ακόμη και ο αστείος φόβος μπροστά στο θάνατο ωχριά απέναντι στο φόβο τού να περάσεις απαρατήρητος σ' αυτή τη ζωή. Ας προσθέσουμε όλους αυτούς τους φόβους· τι άθροισμα προσφέρουν; Μα, την εξουσία την ίδια· δεν είναι οφθαλμοφανές και νοοθύμως εύληπτον;
Αλλά ο καθείς αγκιστρώνεται πίσω από το δικό του φόβο και κρίνει ζώντες και τεθνεώτες βάσει των αρχών αυτού του (κατα)δικού του φόβου. Δεν είναι ιλαρόν το φαινόμενον; Μετατρέπουμε το φόβο μας σε ασπίδα και έλεος μαζί· οικτίρουμε εαυτούς για να ζητιανέψουμε λίγη προσοχή από τους δίπλα κινούμενους.
Οσο ο άνθρωπος θα σπαράσσεται από το μέγα φόβο, ήγουν την εξουσία, τόσο το μυστήριο του Σύμπαντος θα έχει ένοχη συνείδηση (και ας μη λύσουμε ποτέ αυτό το μυστήριο...). Δύσκολο να γράφεις για το φόβο-εξουσία. Διότι κάθε στιγμή παραμονεύει να σε κομματιάσει εάν θίξεις το μυστικό της, την ουσία της. Φοβόπληκτοι - φοβολάγνοι = εξουσιόπληκτοι - εξουσιολάγνοι. Δεν είναι τραγικό; Οχι, σε σύγκριση με την αμέσως επόμενη εξίσωση (sic): φοβόνοες - φοβόθυμοι - εξουσιόνοες - εξουσιόθυμοι (εάν θέλουν να παρέμβουν οι γλωσσολόγοι, καλώς· άλλως, ας συνεχίσουν να καθεύδουν τυλιγμένοι στην τύρβη των μικροφόβων τους - μικροεξουσιών τους).
Καλά· ούτε πονάει η αλήθεια, μήτε τεθλασμένη είναι· μας θυμίζει απλώς τις ενοχές μας, τους φόβους μας· αναδεικνύει το ολίγιστον της γενναιότητάς μας στο ξύπνημα της κάθε μέρας.
Κρίμα. Αλλά ο φόβος είναι κρίμα, όπως και ο χρόνος. Άρα; Ας μην προσδοκάμε συμπεράσματα. Δεν υπάρχουν. Σκολιός είναι ο δρόμος της ανθρωπότητας αρχήθεν. Αλλά πώς αλλιώς μπορούσε να εγχαράξει την πορεία του; Αυτόν το δρόμο προτίμησε, αυτά τα ίχνη άφησε. Πάνω σ' αυτά βαδίζουμε εμείς ημίτυφλοι, σχεδόν τυφλοί. Αφού διαχωρίσαμε το νου από το σώμα, αφού τρομάξαμε από το αιώνιο γίγνεσθαι του Ηράκλειτου, αφού τοποθετήσαμε (καθορίσαμε) όρια μεταξύ ύλης και πνεύματος, πώς να ερμηνεύσουμε τα φαντάσματα της επιστήμης και της θρησκείας; Είμαστε ακόμη υπνωτισμένοι από το cogito, ergo sum του Καρτέσιου· έμφοβοι και ανίκανοι να δούμε την ταυτότητά μας ως αρμονική συνύπαρξη νου-σώματος. Ντρεπόμαστε για τα ένστικτά μας ή τα φοβόμαστε;
Ο,τι και να 'ναι, καταντήσαμε αιχμάλωτοι της απογοήτευσης. Αλλά έτσι συνέβη, και τώρα πασχίζουμε να ανασυνθέσουμε τα κομμάτια της αρχαίας μνήμης και του τεμαχισμένου εαυτού μας. Ο φόβος-εξουσία εξαφάνισε τους Προσωκρατικούς φιλοσόφους (κήρυκες της ενότητας των πάντων), τους Σοφιστές, τους Επικούρειους, τους ηδονιστές του Αρίστιππου και όλους όσοι έβαζαν φωτιά στα θεμέλια του φόβου. Αναδείχτηκαν έτσι ο Αριστοτέλης και ο Πλάτων, εκφραστές της υλικής επιστήμης και της μεταφυσικής, τελάληδες του δυϊσμού του δυτικού πνεύματος. Εκτοτε ο φόβος εδραιώθηκε, απλώθηκε, κυριάρχησε.
Φτάσαμε σήμερα στο σημείο να ζητούμε θεραπεία από «ειδικούς» του φόβου, επιστήμονες δηλαδή που προσεγγίζουν, αναλύουν, ερμηνεύουν το φόβο! Εάν είναι δυνατόν! Απίστευτοι διανοητές-ρήτορες του ευρωπαϊκού προσανατολισμού αδολεσχούν περί ξενοφοβίας και πώς μπορούμε να την απαλείψουμε, αγνοώντας προκλητικά την ταύτιση φόβου-εξουσίας. Άλλο φοβίες, άλλο φόβος. Οι φοβίες είναι κομμάτια του φόβου, αφειδώς διεσπασμένα στις κοινωνίες· η προσπάθεια να τις αποτινάξουμε δεν είναι παρά το άλλοθι του φόβου, η ευφυής και εύφημος διαιώνισή του. «Διώξτε τους φόβους σας -λένε οι ρήτορες- και θα μπορέσετε να συνυπάρξετε». Ουδείς τολμάει να πει «διώξτε την εξουσία (σας)» διότι άπαντες τρέφονται εξ αυτής.
Δεν υπάρχει -ευτυχώς- ορισμός του φόβου· ποιες λέξεις θα αποδώσουν την άναρχη διαταραχή του πλαγκτού, ποια γράμματα θα συνθέσουν ανάγλυφα το απρόσωπον της εξουσίας; Οι επιστήμονες, δέσμιοι της μονομέρειας και της εξειδίκευσης, απλώς προσπαθούν με τους ορισμούς τους να δικαιολογήσουν την ύπαρξή τους (τι φόβος κι αυτός, να προσπαθείς λυσσαλέα να χτίσεις έναν ορισμό, ώστε ν' αποβάλεις το υπαρξιακό σου κενό).
Μπορεί να μην υπάρχει ορισμός του φόβου, αυτός όμως μας ορίζει· καθορίζει τη στάση μας απέναντι στο συνάνθρωπο και στις στιγμές που παρελαύνουν, λυπημένες γιατί δεν τους δίνουμε σημασία, γιατί δεν ερωτευόμαστε με αυτές αλλά με κάποιο (επιπλωμένο) μέλλον τους.
Ενιοι διανοητές πιστεύουν ότι η διαλεκτική μεταξύ του κακού και του καλού δεν έχει βάση πραγματική, αλλά είναι προϊόν του φόβου του ανθρώπου. Η βούληση του Νίτσε για υπέρβαση αυτής της πεπλανημένης διαλεκτικής εκφράζει τη ζωτική ανάγκη να ελευθερωθεί ο άνθρωπος από μια αρχέγονη πλάνη και από την παγίδα στην οποία είχε πιαστεί εκ γενετής. Ποιος ακούει σήμερα; Ποιος άκουσε έστω; Ποιος θα ακούσει; Αφού κάναμε τη σκέψη μας κλίνη του Προκρούστη, αφού διαχωρίσαμε την ύλη από το πνεύμα, την πολιτική από την ηθική, το παιγνίδι από τη χαρά, δεν μας απομένει τίποτε άλλο παρά η γελοιοποίησή μας μέσω του θεάτρου της ζωής, έστωρ του οποίου είναι ο φόβος. Και σκηνοθέτης, προσθέτουμε για να ολοκληρωθεί το όλον του θεατρικού. Πώς, διάβολε, γίνεται ο φόβος, η εξουσία να διαφεντεύει τις ζωές μας, τις πίκρες μας, τις χαρές μας; Να σκηνοθετούν την πορεία μας ως απλών θεατών και υποτονικών πρωταγωνιστών ταυτοχρόνως; Ρητορικό, σαφώς, το ερώτημα, διότι η απάντηση έχει ήδη δοθεί. Αλλά μ' ένα «γιατί» πεθαίνουμε άπαντες· όσοι πάνε ήσυχοι στο μνήμα απλώς έχουν κουραστεί να φοβούνται ή να σκέφτονται, παραιτημένοι, αδύναμοι.
Θα ήταν ευχής έργο εάν ο φόβος μπορούσε να παιδαγωγήσει τον άνθρωπο και να του προσφέρει αποκαλύψεις (ο Κίρκεγκορ πίστευε ότι η αγωνία είναι μια τέτοια ιδιότητα)· ο άνθρωπος όμως της τεχνολογίας φρικιά όταν αίφνης συνειδητοποιεί ότι δεν μπορεί μήτε να χαρεί μήτε να εκραγεί. Τούτο διότι η χαρά και η έκρηξη (συναισθηματική, υπαρξιακή) ενοχλούν την εξουσία· αφού λοιπόν από μόνοι μας δεν καταφέρνουμε ν' αντισταθούμε, επιδιδόμεθα σε προγραμματισμένα ταξίδια και μεθύσια, εντελώς ανώδυνα για την ακεραιότητα και βασιλεία του φόβου. Και αυτό το εκμεταλλεύεται η «δημοκρατία» μας. Μπορείτε -λέει- να ταξιδέψετε, να ερωτευθείτε, να δημιουργήσετε, να μεγαλουργήσετε· και μεις ασμένως αποδεχόμαστε τις προτροπές, αφού ανοίγεται πεδίο ευρύ για την ελευθερία μας, για την ελευθερία θέλησης. Μας διαφεύγει ότι αυτό που ονομάζουν ελευθερία θέλησης είναι κατ' ουσίαν το συναίσθημα ανωτερότητας που νιώθει κανείς απέναντι σ' έναν υποδεέστερο (Νίτσε, Πέρα από το καλό και το κακό).
Ολα αυτά είναι χαρακτηριστικά του φόβου. Εάν δεν εξουσιάσουμε τους ανθρώπους, δεν μπορούμε ν' αποβάλουμε το φόβο του υπάρχειν. (Γιατί η διαδικασία του μετασχηματισμού των βασικών μετάλλων σε χρυσό ονομάστηκε «προβολή»;)
Για να φτάσει στην ελευθερία του ο Ν. Καζαντζάκης έπρεπε να προβάλει στο παρελθόν, ώστε να τα αποβάλει στο παρόν, την ελπίδα και το φόβο. Ο φόβος ισότιμος της ελπίδας, ο φόβος κυρίαρχος του είναι, ο φόβος διάσπαρτος, ο φόβος αφέντης. Τυραννισμένη η σκέψη απ' αυτόν το φόβο επιτέλους τον αποβάλλει· όταν χάνεται πια κάθε ελπίδα να ξεπεραστεί ο άνθρωπος, όσο κι αν καλλιέργησε τον εαυτό του. Διότι η εξουσία μάς επιτρέπει να φθάσουμε έως ενός ορισμένου σημείου· εάν ξεπεράσουμε το φόβο, θα ξεπεράσουμε την ίδια, οπότε; Οπότε θ' αλλάξει ο ρους της σκέψης της ανθρωπότητας, οι άνθρωποι θα 'ναι ειρηνικοί, το άμεσον της δημοκρατίας θα λαμπρύνει τις κοινωνίες, η βία θα απαλειφθεί, η ματαιοδοξία θα αφανιστεί (ωραίο σενάριο για ταινία κινηματογράφου· κινηματογράφος = ο φόβος μπροστά στο θάνατο).
Δυστυχώς η πραγματικότητα είναι άλλη· δυστυχώς αυτός ο κόσμος δεν θ' αλλάξει ποτέ, έως ότου αφανισθεί. Τι μένει; Ν' αναζητήσουμε ανθρώπους αντιεξουσιαστές (όχι ιδεολογικώς αντιεξουσιαστές, όχι αυτούς που σπάνε βιτρίνες θεωρώντας ότι ραπίζουν τον καπιταλισμό, την εξουσία· αυτοί οι ίδιοι είναι έμφοβοι, εξουσιαστές), ανθρώπους που δεν φοβούνται μήπως περάσουν απαρατήρητοι, ανθρώπους που γεύονται την ηδονή των δικών τους στιγμών ελευθερίας, χαράς, ανεξαρτησίας, ανθρώπους που σέβονται τον Πρωταγόρα και τον Δημόκριτο, τον Ντέιβιντ Θόροου και τους αγρότες της υφηλίου, ανθρώπους που καλλιεργούν τον εαυτό τους και δεν τον αφήνουν έρμαιο της εξουσίας, του φόβου.
Αυτό (απο)μένει· τίποτε άλλο. Αλλά ας μην τα βάφουμε όλα μαύρα (αν και είναι από μόνα τους μαύρα τ' ανθρώπινα)· ας αντισταθούμε στο φόβο της εξουσίας, στην εξουσία του φόβου. Μα, δεν υπάρχει ο ήλιος, η θάλασσα, τα βουνά, οι λίμνες, τα ποτάμια, ο έρωτας; Ναι, αλλά όλα τα «απολαμβάνουμε» υπό το κράτος του φόβου· όλα είναι δοσμένα από την εξουσία. Για να μην τρελαθούμε. Διότι η τρέλα είναι κι αυτή ανατρεπτική. Μόνο ο φόβος είναι υποταγή. Μόνο ο φόβος, ο φόβος... Η βία. Η εξουσία.

ΠΗΓΗ: εφημ. Ελευθεροτυπία, ένθετο , Τρίτη 17 - 04 - 2001