Το τίμημα της αναγέννησης

Σε μιαν ομιλία του στην Ινδιανάπολη, στις 12 Απριλίου 1959, ο Τζον Κένεντι παρατήρησε ότι η κινεζική λέξη weiji, που σημαίνει «κρίση», αποτελείται από δύο ιδεογράμματα, τα οποία σημαίνουν «κίνδυνο» και «ευκαιρία» αντίστοιχα.

Από τότε αυτή η κινεζική λέξη αναφέρεται συχνά για να ενισχύσει τη θέση της μετατροπής των καταστάσεων κρίσης σε πολύτιμες ευκαιρίες αναγέννησης. Οπως όμως παρατήρησαν καλοί γνώστες της κινεζικής γλώσσας, το wei σημαίνει πράγματι «κίνδυνος», αλλά το ji σημαίνει «κομβικό σημείο» και όχι (ή όχι ακριβώς) «ευκαιρία». Σε άρθρο του, που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Il Sole 24 Ore», ο ιταλός φιλόσοφος Ρέμο Μποντέι σημειώνει ότι αυτή η διασταλτική ερμηνεία της κινεζικής λέξης δεν είναι τυχαία:

«Εκτός του ότι αναπαράγει την αμφισημία της ελληνικής λέξης "κρίσις" ως ικανότητας διάκρισης και απόφασης, αυτή ταιριάζει στη νοοτροπία μας και στις παραδόσεις μας. Ιδιαίτερα με τη διδασκαλία της λύτρωσης (η οποία προσφέρει ακόμα και στον μεγαλύτερο αμαρτωλό τη δυνατότητα να ξανασηκώνεται μετά από κάθε πτώση) και με την πίστη στην ανάσταση των νεκρών, ο χριστιανισμός αποτέλεσε τη μείζονα προϋπόθεση αυτής της στάσης. Πάνω στον κορμό του χριστιανισμού μπολιάζεται έπειτα, με αφετηρία τις τελευταίες δεκαετίες του 18ου αιώνα, η θεωρία του "ξανανιώματος" των λαών μετά από κάθε φάση παρακμής. Από 'δω προέκυψε μεταξύ άλλων και ο όρος "Αναγέννηση" (όρος που επινοήθηκε από τον Μισελέ και επαναλήφθηκε από τον Μπούρκχαρντ). Ο πρώτος και πιο τολμηρός υποστηρικτής αυτής της ιδέας ήταν ο Χέρντερ, ο οποίος χρησιμοποίησε το παράδειγμα της παρακμής της Ρώμης, για να εγκωμιάσει την ανανέωση που έφεραν οι λαοί του Βορρά. Αυτές που εμείς αποκαλούμε "βαρβαρικές εισβολές" (και οι Γερμανοί "μεταναστεύσεις λαών") παρήγαγαν, σύμφωνα με τον Χέρντερ μιαν ενάρετη μετάβαση από την παρακμή και την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στη Νέα Ευρώπη. Η άρρητη συνεπαγωγή παρόμοιων θέσεων είναι το ότι η αρχική οπισθοδρόμηση από έναν πιο εκλεπτυσμένο πολιτισμό σε έναν πολιτισμό πιο ακατέργαστο αποτελεί το τίμημα της αναγέννησης.

Ο Ζορζ Σορέλ, τέλος, εφάρμοσε αυτό το σχήμα στη σοσιαλιστική επανάσταση: οι νέοι βάρβαροι, οι προλετάριοι, θα καταργήσουν ορισμένες κατακτήσεις των προηγούμενων πολιτισμών, αλλά θα βγάλουν την ανθρωπότητα από τη στασιμότητα και την παρακμή.

Στην περίοδο της μέγιστης άνθησης παρόμοιων πεποιθήσεων, ο Χέλντερλιν υπερασπίστηκε με στίχους του τη θέση σύμφωνα με την οποία κάθε λαός "με τον θάνατο επιστρέφει στο στοιχείο του / όπου, για μια νέα νεότητα, όπως σε ένα λουτρό, ανανεώνεται. Στους ανθρώπους / η μεγάλη χαρά δίνεται από το ότι στους εαυτούς τους / βρίσκουν τη δύναμη να ξανανιώνουν". Και υποστήριξε κατηγορηματικά ότι: "Εκεί όπου μεγαλώνει ο κίνδυνος / μεγαλώνει και αυτό που σε σώζει".

Οταν αγγίζουμε τον πάτο δεν μπορεί επομένως παρά να ανεβαίνουμε ξανά; Επιστρέφοντας όμως στο παρόν, έχουμε αληθινά αγγίξει το βαθύτερο σημείο της τωρινής χρηματοπιστωτικής και οικονομικής κρίσης ή αυτό που γνωρίζουμε είναι μόνον "η κορυφή του παγόβουνου"; Θα κατορθώσουμε άραγε να οικοδομήσουμε σε παγκόσμιο επίπεδο ένα σύστημα κανόνων, ικανό να επιβάλλει όρια στις αγορές χωρίς να καταπνίγει τον δυναμισμό τους; Το τέλος του laissez-faire προσκρούει στις ισχυρές αντιστάσεις που θα συναντήσουν όσοι θα προσπαθήσουν να τροποποιήσουν τους υποτιθέμενους μηχανισμούς αυτορύθμισης της αγοράς. Το να θέλεις να πείσεις το City του Λονδίνου να ενεργεί με σκοπό το κοινό καλό -έλεγε ο Κέινς- είναι σαν να συζητάς με έναν επίσκοπο για το πόσο καλό βιβλίο είναι η "Καταγωγή των ειδών" του Δαρβίνου.

Ο Μπερνάρ-Ανρί Λεβί υποστήριξε ότι η παρούσα παγκόσμια οικονομική κρίση είναι για τον καπιταλισμό "το ισοδύναμο, τηρουμένων των αναλογιών, εκείνου που υπήρξε για τον κομμουνισμό η πτώση του Τείχους του Βερολίνου". Αν είναι έτσι, τότε οι κλονισμοί των διευθετήσεων για τη σταθεροποίηση των αγορών θα είναι εξίσου παρατεταμένοι και θα προκαλέσουν τη μετατόπιση ολόκληρων συνασπισμών ισχύος. Με συγκριτικούς όρους, θα παρακολουθήσουμε ίσως τη βαθμιαία οικονομική παρακμή των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ευρώπης, που μέχρι τώρα ήταν οι μεγαλύτεροι κάτοχοι του πλούτου του πλανήτη, σε σχέση με την ανάπτυξη των αναδυόμενων χωρών.

Οφείλουμε επομένως να συνθηκολογήσουμε με την έλευση του χειρότερου, παρά το ότι η ιστορία δείχνει ότι συχνά αναγεννήθηκαν λαοί, οι οποίοι είχαν περάσει τις πιο οδυνηρές δοκιμασίες; Ας σκεφτούμε μόνο την Ιταλία: στην Αναγέννηση, περίοδο κατά την οποία η Ιταλία λεηλατήθηκε από ξένους στρατούς και σπαρασσόταν από εσωτερικές πολιτικές διαιρέσεις, ορισμένα τμήματά της κατόρθωσαν να εξυψωθούν στις κορυφές της ανθρώπινης κουλτούρας. Τέλος, η Ιταλία ανέκαμψε γρήγορα στη φάση της μεταπολεμικής ανοικοδόμησης, παρά το ότι το 65% του βιομηχανικού δυναμικού της είχε καταστραφεί από τον πόλεμο και ο μέσος μισθός το 1945 έφτανε γύρω στο μισό εκείνου του 1939. Μπορούν από μόνα τους παρόμοια παραδείγματα να έχουν αποτελέσματα στην τωρινή πραγματικότητα; Η πίστη και η θέληση να πιστέψουμε παράγουν αναμφίβολα αποφασιστικές μεταβολές. Προκαλούν μεγάλες ελπίδες, ο οποίες, όμως, στο πολιτικό πεδίο, τείνουν προς τον μαρασμό, όταν δεν διαφαίνονται εύλογες προοπτικές για την υλοποίησή τους.

Ο Νορμπέρτο Μπόμπιο θεωρούσε ότι η ηθική του μη θρησκευόμενου ανθρώπου δεν πρέπει να βασίζεται στην ελπίδα αλλά στην υπευθυνότητα. Το μέλλον εξαρτάται από τη μεγάλη πολιτική, από τις περιστάσεις και από την ικανότητα του καθένα να επηρεάζει, όσο είναι δυνατόν, την επεξεργασία των συλλογικών επιλογών.

Yes we can? Τουλάχιστον, ας προσπαθήσουμε».*

ΠΗΓΗ: εφημ. ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 16-5-2010


Ο θρίαμβος της γενετικής και της βιοϊατρικής

DNA rendering

Image by ynse via Flickr

του Στ. Αλαχιώτη, καθηγητή Γενετικής

Το δρασκέλισμα προς την τρίτη χιλιετία είναι μια ανεπανάληπτη ευκαιρία για να αποτιμήσουμε την επιστημονική και τεχνολογική πρόοδο που επάνω της βασίζεται το μέλλον. Πρέπει, δηλαδή, να κάνουμε έναν ισολογισμό στα βιβλία της ανθρωπότητας για να μας βρει ο έλεγχος του επόμενου αιώνα σώφρονες και καλούς διαχειριστές της ζωής. Να ανατρέξουμε στο παρελθόν για να εκτιμήσουμε το παρόν και να φαντασθούμε το μέλλον. Να αξιολογήσουμε το μεγάλο ταξίδι του ανθρώπου μέσα στην αναζήτηση της βιολογικής αυτογνωσίας του και στην κατανόηση της ύπαρξής του.

image Και ξεκινάμε από το βιβλίο της υγείας, το πρώτιστο αγαθό του ανθρώπου, για να περάσουμε από τη δαιμονική αντίληψη που επικρατούσε στους προϊστορικούς χρόνους στη θεοκρατική της Αρχαίας Ελλάδας, όπου ο Απόλλωνας και ο γιος του Ασκληπιός θεωρούνταν πατέρεςimage της Ιατρικής, ενώ οι δύο κόρες του τελευταίου, η Υγεία και η Πανάκεια, συνδέθηκαν αντίστοιχα με την Υγιεινή και τη Θεραπευτική. Η ιατρική του Ασκληπιού, υπό την επίδραση του μεγάλου Ιπποκράτη, έθεσε τα θεμέλια της δυτικής ιατρικής, τον 5ο αι. π.Χ., τον κοσμοϊστορικό δηλαδή χρυσό αιώνα των Αθηνών. Στον 3ο και στον 2ο αι. π.Χ. εμφανίζεται η Σχολή των Εμπειριστών, οι οποίοι πίστευαν ότι κανένας δεν γνωρίζει την ακριβή φύση των νόσων και περιορίστηκαν στη θεραπεία με βότανα και άλλα θεραπευτικά μέσα. Υπήρξε και η Σχολή των υπεροπτών Μεθοδικών που χρησιμοποιούσαν καταπλάσματα, βδέλλες, βεντούζες, ψυχρά επιθέματα κ.ά. και οι οποίοι ειρωνεύονταν τον Ιπποκράτη.

image Στα πρώτα χρόνια της εμφάνισης του χριστιανισμού σημαντικό ρόλο έπαιξε ο Κέλσος, που ταξινόμησε τις νόσους ανάλογα με το είδος της θεραπείας και όχι τις αιτίες, όπως και ο Γαληνός. Και αργότερα πρέπει ωστόσο να τονιστεί ότι στο θεοκρατικό Βυζάντιο ιδρύθηκαν τα νοσοκομεία που συνέβαλαν σημαντικά στην αντιμετώπιση της νόσου, παρά το γεγονός ότι ο χριστιανισμός οδήγησε σε οπισθοδρόμηση των αντιλήψεων περί νόσου, αφού είχε επιβληθεί το Christus Medicus.

Στον 17ο αι. εμφανίστηκε ο Σίντενχαντ, που θεοποίησε την κλινική παρατήρηση και περιέγραψε με ακρίβεια την επιδημία της πανώλης, η οποία το 1665 αφάνισε περισσότερους από 70.000 ανθρώπους στο Λονδίνο. Κατά τον 18ο αι. επικράτησε η τάση της ταξινόμησης και οι περισσότεροι γιατροί ήταν και βοτανολόγοι. Γι' αυτό οι νόσοι είχαν ταξινομηθεί σε 10 τάξεις, 295 γένη και 2.400 είδη. Από τότε η ιατρική απαλλάχθηκε από περίεργες αντιλήψεις και άρχισε να στηρίζεται σε επιστημονικές βάσεις.

image Κατά τον 19ο αι. κυριάρχησε η παθολογική ανατομική, μακροσκοπική στην αρχή, μικροσκοπική ή κυτταρική αργότερα από τον Βίρχοφ, οραματιστή της κλινικής ιατρικής, καθώς η έννοια της νόσου ήταν συνώνυμη με ανατομική βλάβη. Θα πρέπει να τονιστεί ότι η γέννηση της γενετικής από τον Μέντελ που οδήγησε στην ενοποίηση των βιολογικών επιστημών και της εξελικτικής θεωρίας από τον Δαρβίνο, συνέβαλε στην καλύτερη κατανόηση της ζωής και της κοινωνίας δημιουργώντας ένα νέο βάθρο εκτίναξης της ιατρικής.

Οι μεγάλες ανακαλύψεις

image Έκτοτε η πρόοδος στον τομέα της υγείας γίνεται κατά μεγάλα κύματα και από το 1860 ως το 1900 τα διάφορα επιτεύγματα άλλαξαν τη μορφή της ιατρικής. Έτσι ο Μπέρναρντ εισήγαγε το πείραμα, ο Κοχ αποκάλυψε τον κόσμο των μικροβίων, ο Παστέρ με το αντιλυσσικό εμβόλιο άνοιξε το κεφάλαιο της εμβολιοθεραπείας, ενώ ταυτόχρονα ανακάλυψε την καταπολέμηση των μικροβίων (παστερίωση), ο Μόρτον με τη χημική ύπνωση άνοιξε το κεφάλαιο της αναισθησιολογίας, ο Φρόιντ το κεφάλαιο της ψυχανάλυσης,image ο Οσλερ αναδείχθηκε πατέρας της σύγχρονης κλινικής ιατρικής και ο 19ος αι. έκλεισε με την ανακάλυψη των ακτίνων Χ από τον Ρέντγκεν, που έδωσε τη δυνατότητα  της παρατήρησης του εσωτερικού σώματος.

 

image Στις αρχές του 20ού αι. ο Λαντστάινερ ανακάλυψε τις ομάδες αίματος και κατέστησε τις μεταγγίσεις σχεδόν ακίνδυνες. Ωστόσο τα πρώτα 40 χρόνια του 20ού αι. συνοδεύτηκαν από πολύ μικρές προόδους και έχει αναφερθεί ότι, αν ένας γιατρός έπεφτε σε βαθύ ύπνο το 1900 και ξυπνούσε το 1940, θα μπορούσε με ένα σύντομο φροντιστήριο να ασκήσει άνετα την ιατρική. Ο κυματισμός αυτός δεν ήταν βέβαια τυχαίος καθώς επωαζόταν η δυναμική ενός νέου κύματος. Η πρόοδος σε συγγενείς βασικότερες επιστήμες, όπως η βιολογία, η χημεία, η φυσική και τα μαθηματικά, θα παρασύρει και την ιατρική σε έναν ξέφρενο ρυθμό που σήμερα όλοι βιώνουμε.

image Έτσι, ενώ τις δεκαετίες του '20 και του '30 εμφανίζονται τα πρώτα βασικά επιτεύγματα, π.χ. ανακάλυψη της ινσουλίνης (1926) και σύνθεση της σουλφοναμίδης (1937), μετά το 1940 αρχίζει μια ραγδαία πρόοδος. Η ανακάλυψη του DNA και της δομής του τη δεκαετία του '50, η μεγαλύτερη ίσως ανακάλυψη του αιώνα μας από τους Γουάτσον, Κρικ, Γουίλκινς και Φράνκλιν, που τιμήθηκαν με το Νομπέλ Ιατρικής, εκτός από τη Φράνκλιν, η οποία είχε πεθάνει, και ο χειρισμός του DNA από τη δεκαετία του '70 εκτοξεύουν την κατανόηση της παθογένεσης και την αντιμετώπισή της, τη θεραπεία, δηλαδή, σε ασύλληπτες τροχιές. Περίπου 4.000 νόσοι έχουν γενετική αιτιολογία. Γρήγορα μάθαμε ότι οι καρκίνοι π.χ. έχουν γενετική βάση. Σε ελάχιστο χρόνο αποκαλύφθηκε η μοριακή βάση του AIDS. Οι μεταμοσχεύσεις προχώρησαν με γοργούς ρυθμούς. Η χαρτογράφηση του γονιδιώματος του ανθρώπου, των 100.000 περίπου γονιδίων του, τελειώνει μέσα στο 2000 και θα έχουμε πλήρη γενετική αυτογνωσία. Η γονιδιακή θεραπεία που άρχισε να συζητείται τη δεκαετία του '80 σήμερα εφαρμόζεται πειραματικά σε μερικές χιλιάδες ασθενείς και προβλέπεται να μετατραπεί σε κυρίαρχη θεραπευτική πρακτική μετά την αντιστοίχιση των γονιδίων με συγκεκριμένες νόσους. Η διαδικασία της γήρανσης προσεγγίζεται στο γενετικό επίπεδο. Ο έλεγχος του φύλου είναι ουσιαστικά πραγματικότητα. Η δημιουργία νέας γενιάς φαρμάκων και νέων διαγνωστικών μοριακών πρακτικών εκτοξεύει τη λεγομένη πια βιοϊατρική σε νέες τροχιές και η ιατρική εξατομικεύεται, καθώς ο καθένας μας είναι μία ανεπανάληπτη γενετική οντότητα που απαιτεί το δικό της βιοϊατρικό πρωτόκολλο.

Τεχνολογία και κοινωνία

image Η βιολογική αυτογνωσία μας, η οποία έχει διανύσει έτη φωτός τα τελευταία χρόνια, μας θέτει ταυτόχρονα και προ των ευθυνών μας. Το καλό και το κακό, το ηθικό και το ανήθικο, το τυπικό και το παράτυπο, το νόμιμο και το παράνομο δεν διακρίνονται πια εύκολα. Οι αντιδράσεις μεταξύ ανθρώπων, τεχνολογίας και κοινωνίας οδηγούν σε μια νέα κοινωνιολογία γονιδίων. Κλωνοποίηση, γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί και ποικίλοι, ασύλληπτοι γενετικοί νεωτερισμοί μάς φέρνουν σε έναν θαυμαστό καινούργιο κόσμο, αλλά το θέμα της νόσου και της υγείας, ενώ διαβάζεται σχεδόν στην τελευταία του λεπτομέρεια, εξακολουθεί να μην είναι ακόμη πλήρως κατανοητό. Σαφώς χρειάζεται ένα νέο κύμα, πιο σύνθετο.

image Γι' αυτό ας δούμε και έναν άλλο ωκεανό γνώσης μέσα από το βιβλίο της τεχνολογίας, η οποία παντρεύεται με την υγεία για να γεννηθεί μια άλλη πρόοδος, ασύλληπτη και αυτή, ελπιδοφόρα και δυναμική. Και εστιάζοντας την προσοχή μας στην ιατρική και βιολογική τεχνολογία στον αιώνα μας αξίζει να αναφέρουμε ενδεικτικά τα βαρβιτουρικά, το ηλεκτροκαρδιογράφημα (1903), τα υβρίδια αραβοσίτου (1918), το DDT (1933), τον τεχνητό νεφρό (1944), το αντισυλληπτικό χάπι (1955), τη μεταμόσχευση νεφρού (1959), τη μεταμόσχευση καρδιάς (1967), την επαναστατική ποικιλία σίτου (1962), την εξωσωματική γονιμοποίηση (1969), την τεχνητή σύνθεση γονιδίου (1970), την εισαγωγή ξένων γονιδίων σε βακτήρια (1973), τη μαγνητική τομογραφία (1978), τη βιοτεχνολογική παραγωγή ινσουλίνης (1978) και ιντερφερόνης (1980), το χάπι αμβλώσεων (1987)· γεννιέται επίσης η Ντόλι (1996), έχουμε απελευθέρωση στο εμπόριο των γενετικά τροποποιημένων οργανισμών (1996), τον έλεγχο του φύλου (1999) κ.ά.

Η πορεία του ανθρώπου στις επιστήμες και στην τεχνολογία είναι μια συνεχής αναζήτηση της αλήθειας η οποία προσεγγίζεται μετά από πολλές προσπάθειες. Μια τέτοια προσπάθεια αποτελεί και η φιλοσοφική σκέψη, ένα άλλο μεγάλο βιβλίο της ανθρωπότητας, που τη δεύτερη χιλιετία αρχίζει να καλλιεργείται μετά τον σκοτεινό Μεσαίωνα, κατά την Αναγέννηση. Κύριο χαρακτηριστικό της αναγεννησιακής φιλοσοφίας είναι η στροφή στο φυσικό - ενδοκοσμικό - ανθρωπολογικό και η αποστροφή από το υπερφυσικό - υπερβατικό - θεολογικό. Το αποτέλεσμα ήταν να επιταχυνθεί η προσέγγιση της φιλοσοφικής και φυσικής μας αυτογνωσίας, ενώ σήμερα είμαστε πολύ κοντά και στην πλήρη βιολογική αυτογνωσία μας.

Άνθρωπος και περιβάλλον

image Το περιβάλλον, ένα σπουδαίο επίσης βιβλίο της ανθρωπότητας, αποτέλεσε ένα άλλο θέμα φιλοσοφικού στοχασμού, στο ερώτημα κατά πόσον ο άνθρωπος προσαρμόζει το περιβάλλον στον εαυτό του ή αντίστροφα. Ποσιμπιλισμός, επιστημονικός ντετερμινισμός, γνωστικός μπιχεβιορισμός προσπαθούν να ερμηνεύσουν τη σχέση ανθρώπου και περιβάλλοντος επηρεάζοντας όλες τις επιστήμες. Για να φθάσουμε στην υλοποίηση του επιστημονικού αναγωγισμού με την αναγωγή της βιολογίας στη φυσική, στη χημεία και στα μαθηματικά και οι φιλοσοφικές έριδες να υποχωρούν σιγά σιγά μπροστά στην καθαρή επιστημονική αλήθεια. Και όπως υποστηρίζει ο Haward Kay, η βασική άποψη για τον κόσμο μας είναι μια μηχανιστική και αναγωγική άποψη που περιλαμβάνει μια συστηματική προσπάθεια να αναγάγει τους νόμους και τις θεωρίες της βιολογίας στους νόμους και στις θεωρίες της φυσικής και της χημείας, τους οργανισμούς στα προγράμματα, τη συμπεριφορά στα γονίδια, τη ζωή στην αναπαραγωγή, την καταγωγή των ειδών στα μακρομόρια, την κουλτούρα στη βιολογία.

Η εποχή την οποία βιώνουμε δεν ανήκει κυρίως σε μας αλλά σε όλους όσοι συνέβαλαν στην ανάπτυξη της επιστήμης και της τεχνολογίας. Η εποχή της γνώσης και της πληροφορίας είναι πρωτόγνωρη στην ιστορία της ανθρωπότητας, γι' αυτό και η ευθύνη όλων μας ως χρηστών αυτής της εποχής είναι τεράστια. Οι καλπάζοντες γενετικοί νεωτερισμοί και οι ασύλληπτες εφαρμογές της πληροφορικής προκαλούν δέος στον σημερινό άνθρωπο. Η βιομηχανική επανάσταση φαντάζει νάνος μπροστά στον γίγαντα της πληροφορικής και βιοτεχνολογικής επανάστασης. Και αν ο 19ος αι. ήταν ο αιώνας της λογικής και ο 20ός της φαντασίας, ο 21ος αιώνας είναι ο αιώνας της γενετικής και της βιοϊατρικής γενικότερα.

Και ενώ πολλά επιτεύγματα φάνταζαν μεταφυσικές φιλοδοξίες πριν από μερικές δεκαετίες, σήμερα είναι πραγματικότητα, ενώ το μέλλον γίνεται όλο και πιο ορατό. Ειδικοί επιστήμονες επισημαίνουν ήδη σε μία έρευνα των «Sunday Times» ότι το 2050 μ.Χ. θα μπορούν να υπάρχουν ανθρώπινοι κλώνοι, μίνι ρομπότ, βιονικά μέλη, σκεπτόμενες μηχανές, τεχνητή νοημοσύνη και πολλοί άλλοι νεωτερισμοί που θα αλλάξουν το σκηνικό της ζωής.

Reblog this post [with Zemanta]ΠΗΓΗ:εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 2-1-2000

ΕΠΙΣΤΗΜΗ & ΘΡΗΣΚΕΙΑ

Η εξέλιξη των θρησκειών

του Ν.Μουζέλη,

ομότιμου καθηγητή Κοινωνιολογίας στη London School of Economics (LSE).

Στο προηγούμενο άρθρο μου (Το Βήμα «Νέες εποχές», 15.12) έκανα κριτική σε μια σειρά από κείμενα που προσπαθούν, με μαχητικό τρόπο, να αποδείξουν την ανυπαρξία του θείου και τις βλαβερές επιπτώσεις της θρησκείας (τα κείμενα των Μ. Onfrey, C. Hitchens, D. Dennet, R. Dawkins και S. Harris). Εξέτασα την επιχειρηματολογία τους σε ό,τι αφορά τις κοινωνικές δυσλειτουργίες της θρησκείας καθώς και τις ορθολογικές αποδείξεις της ανυπαρξίας του Θεού. Στο σημερινό άρθρο συνεχίζω τον διάλογο με μερικούς από τους παραπάνω συγγραφείς, επικεντρώνοντας την προσοχή μου στο θέμα της εξέλιξης του θρησκευτικού φαινομένου.

Σε αυτόν τον τομέα και ο Dawkins και ο Dennett θεωρούν, πολύ σωστά, τους θρησκευτικούς θεσμούς και την εξέλιξή τους σαν φυσικά φαινόμενα που πρέπει κανείς να εξηγήσει με βάση την ιστορική και κοινωνική έρευνα. (Αυτή η θέση, βέβαια, δεν έχει καμιά πρωτοτυπία. Η θρησκειολογία, η ψυχολογία, η ανθρωπολογία και η κοινωνιολογία της θρησκείας ερευνούν τα θρησκευτικά φαινόμενα με αυτόν ακριβώς τον τρόπο.) Συγκεκριμένα και οι δύο συγγραφείς χρησιμοποιούν τη δαρβινική θεωρία - κυρίως τις έννοιες της μετάλλαξης και της φυσικής επιλογής - για να εξηγήσουν την εξέλιξη των ειδών γενικά και αυτή των θρησκειών πιο ειδικά.

* Η υπεροχή της δαρβινικής θεωρίας

Το βασικό επιχείρημα εδώ είναι ότι οι θρησκευτικές πρακτικές αλλάζουν μέσω των μηχανισμών της φυσικής επιλογής. Επιβιώνουν οι πρακτικές που είναι συμβατές με το εξελισσόμενο φυσικό και κοινωνικό πλαίσιο. Επιπλέον ο Dawkins εισάγει την έννοια των «memes» για να εξηγήσει πως οι θρησκευτικοί θεσμοί αναπαράγονται διαχρονικά. Όπως τα γονίδια, με τον πολλαπλασιασμό πιστών αντιτύπων, συμβάλλουν στην αναπαραγωγή του σώματος, έτσι και τα memes, ως πολλαπλασιαζόμενες «μονάδες πολιτισμικής κληρονομιάς» ή «μονάδες μίμησης» βοηθούν στην αναπαραγωγή της κουλτούρας. Στη συνέχεια όμως ο συγγραφέας τονίζει πως ο πολλαπλασιασμός γονιδίων και αυτός των memes δεν είναι ακριβώς ο ίδιος. Σε πολλά σημεία η δομή και λειτουργία των πρώτων είναι διαφορετική από αυτή των δεύτερων. Αλλά σε αυτή την περίπτωση η έννοια των memes δεν προσθέτει τίποτε το καινούργιο. Είναι περιττή, αφού μπορεί κανείς να εξηγήσει εξίσου πειστικά την αναπαραγωγή της κουλτούρας με τον πιο συμβατικό τρόπο της ανθρωπολογίας και κοινωνιολογίας. Και οι δύο αυτές πειθαρχίες δείχνουν ότι τα πολιτισμικά πρότυπα αναπαράγονται μέσω του πρωτογενούς ή δευτερογενούς εκκοινωνισμού.

* Επιστημονική έρευνα και πίστη

Οσο τώρα για την εξέλιξη των ειδών και της θρησκείας, η δαρβινική εξήγηση είναι προφανώς πολύ πιο πειστική από τις διάφορες εναλλακτικές θεωρίες που απορρίπτουν τον δαρβινισμό και οι οποίες εξηγούν την απίστευτη πολυπλοκότητα του κόσμου στη βάση του «δημιουργισμού» (creationism) ή του «ευφυούς σχεδίου» (intelligent design). Από την άλλη μεριά όμως, η υπεροχή της δαρβινικής θεωρίας με κανένα τρόπο δεν οδηγεί στο συμπέρασμα της ανυπαρξίας του Θεού.

Έτσι, πρόσφατες θεωρίες που προσπαθούν να εξηγήσουν τη θρησκεία σαν φυσικό φαινόμενο τείνουν να συνδυάζουν τη δαρβινική εξελικτική προσέγγιση με αυτή των λεγόμενων γνωσιακών επιστημών. Οι τελευταίες επικεντρώνουν την προσοχή τους στη δομή του ανθρώπινου νου. Για παράδειγμα ο J.W. Huyssteen («Alone in the world?») θεωρεί τη θρησκευτικότητα κάτι που αναδύεται εξελικτικά και που είναι συστατικό στοιχείο της ανθρώπινης μοναδικότητας. Πρόκειται για ένα στοιχείο τόσο βασικό όσο και ο ανεπτυγμένος εγκέφαλος του Homo Sapiens, ή η συμβολική γλώσσα. Ο D. HaySomething There») αναπτύσσει ένα παρόμοιο επιχείρημα. Κατά τον συγγραφέα, η έρευνα στον χώρο των βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών επιστημών έχει δείξει πως η θρησκευτική πνευματικότητα είναι αναπόσπαστο χαρακτηριστικό της ανθρώπινης ύπαρξης. Εξελίσσεται μέσω της φυσικής επιλογής και επιβιώνει γιατί έχει προσαρμοστική αξία. Και ο Huyssteen και ο Hay θεωρούν πως η μοναδικότητα και καθολικότητα της ανθρώπινης θρησκευτικότητας επιβεβαιώνει την ύπαρξη του θείου.

Συμπερασματικά, η επιστήμη έχει όρια. Δεν μπορεί τώρα ούτε θα μπορέσει στο μέλλον να αποδείξει την ύπαρξη ή ανυπαρξία του Θεού. Οσο προοδεύει η επιστήμη μπορεί να μας πει πώς λειτουργεί και πώς εξελίσσεται ο φυσικός κόσμος. Δεν μπορεί να νοηματοδοτήσει την ανθρώπινη ζωή ούτε μπορεί να αποδείξει γιατί μια αξία είναι προτιμότερη από κάποια άλλη. Σε τελευταία ανάλυση η ίδια η επιστημονική έρευνα βασίζεται σε επιστημολογικές και οντολογικές δοξασίες που δεν επαληθεύονται επιστημονικά. Ο λογοκεντρισμός, αγνοώντας τα παραπάνω όρια οδηγεί σε έναν μισαλλόδοξο και συχνά αυταρχικό επιστημονισμό.

* Περί θρησκευτικής αυθεντικότητας

Ως προς το πρόβλημα της ύπαρξης ή ανυπαρξίας του Θεού, η συμβατή με την επιστήμη και τη λογική θέση είναι αυτή του αγνωστικισμού. Από τη σκοπιά της ηθικής φιλοσοφίας και η αθεΐα και η πίστη μπορεί να οδηγήσουν σε αυθεντικούς τρόπους ύπαρξης. Η πρώτη οδηγεί σε αυθεντικότητα, όταν το άτομο αντιμετωπίζει χωρίς υπεκφυγές, θαρραλέα, την τυχαιότητα της ανθρώπινης ζωής και το αναπόφευκτο του θανάτου. Όταν αυτό δεν επιτυγχάνεται, όταν το άτομο προσπαθεί να αποφύγει το άγχος του θανάτου μέσω διαφόρων μηχανισμών απόδρασης (καταναλωτικούς, φαντασιακούς, νοηματικούς), τότε περνάμε στη μη αυθεντικότητα (Heidegger).

Οσο για τη θρησκευτική αυθεντικότητα, αυτή σήμερα βασίζεται στη μη δογματική, στην ανοιχτή, άμεση σχέση με τον άλλο και το θείο. Όταν ο πιστός προσκολλάται σε δόγματα ή όταν στις προσευχές του απαιτεί ανταλλάγματα (π.χ. αιώνια ζωή), τότε έχουμε μια εργαλειακή, μη αυθεντική θρησκευτικότητα (Μ. Burber, Ε. Levinas). Με άλλα λόγια, αν η θρησκευτική αυθεντικότητα βασίζεται στο πνευματικό και στο υπερβατικά ερωτικό στοιχείο, η αθεϊστική αυθεντικότητα βασίζεται στο τραγικό, στο προμηθεϊκό στοιχείο. Η μισαλλοδοξία, είτε προέρχεται από τη θρησκεία είτε από την επιστήμη, υποσκάπτει τις αξίες και τις αυτόνομες λογικές και των δύο αυτών θεσμικών χώρων της διαφοροποιημένης, μεταμοντέρνας κοινωνίας.

ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 23 Δεκεμβρίου 2007

Reblog this post [with Zemanta]

reBlog from : εργαστήρι μάθησης και πολιτισμού

I found this fascinating quote today:

Η ΠΟΡΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΠΟΛΥΠΛΟΚΟ ΜΟΡΙΟ που έχει την ικανότητα να αναπαράγεται, στον πολυπλοκότερο επί της Γης οργανισμό, τον άνθρωπο, είναι πορεία μακρά. Διαρκεί κοντά στα τέσσερα δισεκατομμύρια χρόνια. Σφραγίζει, συνεπώς, ένα μεγάλο μέρος -που πλησιάζει το ενενήντα τοις εκατό!- της ηλικίας του πλανήτη μας, αλλά και ικανό ποσοστό της ηλικίας του ίδιου του Σύμπαντος.ΚΩΔΩΝΑΚΗΣ Γ., εργαστήρι μάθησης και πολιτισμού, Aug 2009

You should read the whole article.


Γιατί τόση εχθρότητα για τον Δαρβίνο;

του Ευτύχη Μπιτσάκη,

Ομότιμου Καθηγητή της Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

 

image

Διακόσια χρόνια από τη γέννηση του Δαρβίνου. Εκατόν πενήντα χρόνια από την «καταγωγή των ειδών». Ο δαρβινισμός είναι σήμερα μια επιστημονικά θεμελιωμένη και επιβεβαιωμένη θεωρία. Και όμως συνεχίζει να αντιμετωπίζεται με εχθρότητα από εξωεπιστημονικούς κύκλους και σε ορισμένες χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, διδάσκεται παράλληλα με τη Γένεση.

image

Ποια είναι η αιτία αυτής της εχθρότητας; .............

ΠΗΓΗ: alt, 06/2/2009

Διαβάστε το στο: www.philomusos.blogspot.com