Οταν η επαναστατικότητα σημαίνει την παραβίαση στοιχειωδών κανόνων πολιτισμού


του Γιώργου Σιακαντάρη

Τα πρόσφατα γεγονότα στα Γιάννινα με τη μούντζα που «απένειμε» πολυάριθμη ομάδα μαθητών οι οποίοι παρήλαυναν στους επίσημους αποτελούν έναν ακόμη κρίκο στην αλυσίδα που ονομάζεται έλλειψη εσωτερικού καταναγκασμού στη συμπεριφορά των Νεοελλήνων ή, με άλλα λόγια, άγνοια της νεωτερικής αρχής της κοινωνικής κοσμιότητας. Τι είναι όμως αυτός ο εσωτερικός καταναγκασμός; Και τι ορίζουμε ως νεωτερική κοινωνία;

Νεωτερικές κοινωνίες είναι εκείνες στις οποίες υπάρχει κοινωνική και πολιτισμική κινητικότητα. Είναι οι κοινωνίες στις οποίες οι ταξικές θέσεις και τα αντιστοιχούντα σ' αυτές επαγγέλματα δεν είναι κλειστά (κάτι μας θυμίζει αυτό) και στις οποίες οι κοινωνικά και οικονομικά πιο ασθενείς τάξεις έχουν περισσότερες δυνατότητες να προσεγγίσουν τα επιτεύγματα του πολιτισμού. Αυτό με τη σειρά του ανοίγει τον δρόμο προς τις ασθενέστερες τάξεις να αναπροσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους σύμφωνα με τις αξίες των κοινωνικά και οικονομικά ισχυρών.

Η υιοθέτηση από τις κατώτερες οικονομικά τάξεις των προτύπων μιας κοινωνικής ομάδας με υψηλότερο οικονομικό, κοινωνικό και πολιτισμικό υπόβαθρο αποτέλεσε το σημαντικότερο βήμα στη διαδικασία εκπολιτισμού των κοινωνιών. Αυτό δεν σημαίνει πως οι προνεωτερικές κοινωνίες δεν είχαν πολιτισμό. Αντιθέτως, τα πολιτισμικά επιτεύγματα των αρχαίων και μεσαιωνικών κοινωνιών ήσαν ιδιαιτέρως υψηλά, ίσως υψηλότερα απ' αυτά των νεωτερικών. Πού είναι τότε η διαφορά; Οι προνεωτερικές κοινωνίες έχουν πολιτισμό αλλά οι νεωτερικές κοινωνίες έχουν πολιτισμένα άτομα. Ατομα, δηλαδή, που έχουν γνώση της αυτοτέλειάς τους και είναι αυτονομημένα από εξωθεσμικές εξουσίες και αυθεντίες (από το απολυταρχικό κράτος - παντεπόπτη και την αυθεντία της Εκκλησίας).

Στην Ευρώπη της Αναγέννησης και της απόλυτης μοναρχίας τα κατώτερα στρώματα αρχίζουν να υιοθετούν τις συμπεριφορές των ανώτερων. Αυτό είναι μια διαδικασία που περιορίζει τα φαινόμενα της βίας μεταξύ των ατόμων και την μεταφέρει σε ταξικά και πολιτικά περιβάλλοντα. Αυτή ακριβώς η υιοθέτηση των συμπεριφορών των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων στηρίχτηκε στη λειτουργία αντίστοιχων κοινωνικών μηχανισμών, όπως ήταν αρχικά ο εξισορροπιστής μονάρχης, ακολούθησε το κράτος ως μηχανισμός καταναγκασμού και η εθνική ιδεολογία ως φαντασιακός μηχανισμός παραγωγής νομιμοφροσύνης.

Καμία όμως διαρκής πολιτισμική εξομοίωση δεν μπορεί να υπάρξει εκεί όπου υπάρχουν τεράστιες κοινωνικές ανισότητες. Στις νεωτερικές κοινωνίες τίθεται επί τάπητος το λεγόμενο κοινωνικό ζήτημα, το οποίο δεν είναι άλλο από το ζήτημα της μείωσης των κοινωνικών ανισοτήτων. Εκτοτε οι νεωτερικές, αστικές και καπιταλιστικές κοινωνίες αγωνίζονται να διευθετήσουν αυτό το πρόβλημα. Πώς δηλαδή μπορεί να υπάρχουν κοινές πολιτισμένες συμπεριφορές σε κοινωνίες που υπάρχουν κοινωνικές ανισότητες. Αυτή είναι η σισύφειος πάλη που διεξάγουν οι νεωτερικές κοινωνίες για να εναρμονίσουν πολιτισμικές συμπεριφορές και κοινωνικά άνισες θέσεις. Ανεξάρτητα με τα αβέβαια αποτελέσματα αυτής της πάλης, το γεγονός είναι πως η όποια κοινωνική εξομοίωση υπήρξε σ' αυτές τις κοινωνίες οδήγησε στην εξομοίωση των τρόπων συμπεριφοράς και στη μετάβαση από τους εξωτερικούς καταναγκασμούς στην ενίσχυση των εσωτερικών. Ετσι τελικά νεωτερική κοινωνία είναι αυτή που εγκατέλειψε τον ετεροαναγκασ΅ό (οι φρουροί των φεουδαρχών) ως ΅έσον ελέγχου της συμπεριφοράς για χάρη του εσωτερικού καταναγκασμού. Στην περίπτωση βεβαίως που δεν αρκεί ο εσωτερικός καταναγκασμός, λόγω πολλών ανισοτήτων, λειτουργεί το κράτος ως νόμιμος φορέας άσκησης της βίας.

Αυτές οι εξελίξεις σε όλες τις νεωτερικές κοινωνίες εκλαμβάνονται από την τεράστια πλειοψηφία τους ως μια θετική εξέλιξη.

Στην Ελλάδα όμως η προσέγγιση των συμπεριφορών των κοινωνικών τάξεων θεωρείται ως μια λίαν αρνητική εξέλιξη. Η επαναστατικότητα ταυτίζεται με την απόρριψη αξιών όπως είναι ο σεβασμός προς το κοινωνικό και φυσικό περιβάλλον. Δεν είναι τυχαίο που οι κανόνες της ευγένειας και της κοινωνικής κοσμιότητας παραβιάζονται δίπλα μας ενώ ελάχιστοι ενοχλούνται. Ετσι σε μια κοινωνία που κινητά κτυπούν σε κινηματογραφικές και αίθουσες διαλέξεων, που οι πολίτες αν και περνούν δίπλα από κάδους απορριμμάτων πετούν τα σκουπίδια στον δρόμο, που κάθονται αριστερά στις κυλιόμενες σκάλες, που δηλητηριάζουν τα αδέσποτα, τα οποία τα περισσότερα ήσαν κάποτε οικόσιτα και τα εγκατέλειψαν οι «ιδιοκτήτες» τους, που βρίζουν και απευθύνονται στον ενικό σε αγνώστους (μερικοί μάλιστα τη χρήση του ενικού την αποδίδουν σε μια δήθεν ελληνική ταυτότητα), δεν είναι περίεργο που μερικά παιδιά εκλαμβάνουν ως επαναστατική ενέργεια να φασκελώνουν όσους κάθονται στην εξέδρα των επισήμων. Ενέργεια καθόλου νεωτερική και ακόμη περισσότερο καθόλου επαναστατική.

Αλλά μήπως και η διεξαγωγή στρατιωτικών παρελάσεων από μαθητές έχει οποιαδήποτε σχέση με τη νεωτερικότητα;

ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΑ ΝΕΑ, 1-3-2012