της Χριστίνας Κουλούρη,

καθηγήτριας Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.

ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 29-4-2012

του Χ.Β.Μασσαλά

Η δίψα για γνώση και η λαχτάρα για κατανόηση αποτελούν μια μοναδική μάχη και ένα εξαιρετικό ιδεώδες στη ζωή του ανθρώπου, αποτελούν μια αυξανόμενη δύναμη που πηγάζει από την ίδια τη ζωή.  Κάτω από αυτό το πρίσμα, ο ρόλος του δασκάλου για το σκοπό αυτό ήταν και παραμένει κυρίαρχος. Κατά συνέπεια, μια κοινωνία που δεν τιμά τους δασκάλους της είναι ελαττωματική και ο δάσκαλος που δεν αντιλαμβάνεται το ρόλο του στη διαμόρφωση της εθνικής κουλτούρας παύει να είναι λειτουργός ...;

Το προνόμιο του δασκάλου, κατά τον G. Steiner, είναι: να αφυπνίζει σ' ένα άλλο ανθρώπινο πλάσμα δυνάμεις και όνειρα που είναι πέρα από τα δικά του, να παρακινεί τους άλλους να αγαπήσουν αυτά που εκείνος αγαπάει και να κάνει το εσωτερικό του παρόν δικό τους μέλλον.

Το να διδάσκεις με μεράκι σημαίνει να αφυπνίζεις στο μαθητή την αμφιβολία και να τον προγυμνάζεις για τη διαφωνία. Άλλωστε, η δημοκρατία είναι θεσμοθετημένη αμφισβήτηση και διαπλάθεται μέσα από την αγωγή του πολίτη, προσηλωμένη στο δημοκρατικό ιδεώδες που βασίζεται στο διάλογο και τη διαφωνία ...;

Ο σφυγμός της διδασκαλίας είναι κατεξοχήν η ικανότητα να πείσεις, υιοθετώντας το διάλογο και ενισχύοντας την άλλη άποψη. Ο δάσκαλος δεν πρέπει να ξεχνάει ότι απευθύνεται στη νόηση, στη φαντασία, στο νευρικό σύστημα και στον εσωτερικό κόσμο του ακροατή του. Συνεπώς καθετί είναι αντικείμενο διδασκαλίας γιατί παρέχει τροφή στη σκέψη.

Η γνήσια διδασκαλία σημαίνει ξύπνημα και ξάνοιγμα του νου και δεν μπορεί να υπάρξει κοινωνικό ή οικογενειακό σύστημα χωρίς διδασκαλία. Ενεργοποιεί το βίο που δεν μένει ανεξέταστος, δηλαδή το δίκαιο βίο.

Στην πατρίδα μας ο σεβασμός στο δάσκαλο είναι μια ξεπερασμένη αξία και οι συμπεριφορές των μαθητών στην τυπική εκπαίδευση δίνουν το χαρακτήρα της εποχής μας, που δεν είναι τίποτε άλλο από «εποχή της ανευλάβειας».

Γιατί συμβαίνει αυτό;

Η απομάκρυνση από την πατριαρχική σχέση δασκάλου-μαθητή είναι ένας λόγος. Η ανώριμη πολιτικοποίηση των μαθητών, τα ΜΜΕ, η απελευθέρωση και το ξεθώριασμα των αξιών της κοινωνίας μας συμπληρώνει το μαθησιακό περιβάλλον της ανευλάβειας.

Οι συμπεριφορές της κοινωνίας μας ενσωματώνονται και στην εκπαιδευτική διαδικασία, χωρίς να αφήνουν ανεπηρέαστο και το δάσκαλο. Το αποτέλεσμα είναι εμφανές: το μεράκι στην αποστολή του, σιγά-σιγά, να αποτελεί «απολεσθέν θέλγητρο».

Έτσι το δίπολο δάσκαλος-μαθητής υπόκειται στην αλλοίωση της σχέσης που είχε σφυρηλατηθεί εδώ και αιώνες, με τα θετικά και τα αρνητικά της στοιχεία. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι την ιστορία της σχέσης δασκάλου-μαθητή τη σκιάζει και ανυπακοή και προδοσία, και από τα δύο μέρη. Πάντως, όσον αφορά στην αφομοίωση της ηθικής στάσης, μόνο η πραγματική ζωή του δασκάλου μπορεί να αποτελέσει το παράδειγμα.

Τα πράγματα έχουν αλλάξει δραματικά. Άλλοτε, η μνήμη θεωρούνταν (και είναι) η μητέρα των μουσών, το ανθρώπινο χάρισμα που καθιστά εφικτή κάθε μάθηση. Σήμερα ζούμε την εποχή του διαδικτύου που αντιστρατεύεται τη μνήμη. Για τις νέες μορφές μάθησης, που προσφέρουν οι νέες τεχνολογίες,  δεν έχουν θέση η πίστη και η προδοσία, η αγάπη και η εξέγερση. Όλα συμβάλλουν στην απώθηση της γοητείας της σκέψης, δηλαδή το να μεταφράζεις την ύπαρξη σαν απεριόριστη ροή σκέψης.

Η αναγέννηση της σχέσης δασκάλου-μαθητή, σε μια εποχή μετάβασης στην οποία έχει εισέλθει η κοινωνία μας, είναι αναγκαία για τη διαμόρφωση της νέας κουλτούρας που θα ενσωματώνει το παλιό, θα κατανοεί το καινούργιο και θα έχει ανοικτό το βλέμμα σε ένα μέλλον προσδοκιών ...;

Το ερώτημα που κυριαρχεί είναι: η χαρισματική αίγλη του εμπνευσμένου δασκάλου θα αντέξει στο χρόνο;

Η απάντηση, κατά την άποψή μου, είναι ναι, τόσο στις αίθουσες διδασκαλίας όσο και σε όλες τις εκφάνσεις της πολιτικής πράξης. Οι πολιτικοί ηγέτες έχουν ρόλο παιδευτικό, τόσο με το λόγο όσο και με τις στάσεις τους για το «κοινό καλό». Αρκεί να κατανοήσουν ότι η διδασκαλία είναι μια ανοιχτή πρόσκληση στη διορθωτική διαφωνία ...;

Καθηγητής Χρήστος Β. Μασσαλάς-π. Πρύτανης

ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 24-4-2012

Γρηγοριάδης Κώστας

Πλήθος ζητημάτων προκύπτουν από αυτήν τη διαδικασία, μέρος των οποίων θα μας απασχολήσει σε αυτό το άρθρο.

Πέραν του γεγονότος της παραχάραξης της Ιστορίας, της επεξεργασίας των πληροφοριών κ.λπ. υπάρχει και το γεγονός της «κατασκευής» ή της απουσίας του πλαισίου μέσα στο οποίο προκύπτουν οι καταστάσεις.

Αρκετές φορές οι πληροφορίες έρχονται στον τηλεθεατή χωρίς να δίνονται σε αυτόν το πλαίσιο μέσα στο οποίο τοποθετούνται τα γεγονότα και αυτό, τόσο μέσα στο χρόνο, όσο και μέσα στο χώρο. Ιδιαίτερα τα παιδιά μπορούν να παρακολουθούν με ενδιαφέρον ένα ιστορικό γεγονός, αλλά να μην ξέρουν για ποιο πρόκειται. Είναι γνωστά τα παραδείγματα της σύγχυσης της επανάστασης του 1821 με τον πόλεμο του 1940 κ.τ.λ. Ιστορίες και φιλμ σχετικά με την κοινωνική δικαιοσύνη, τα εγκλήματα πολέμου, μπορεί να «κινητοποιήσουν» τον τηλεθεατή και να τον ευαισθητοποιήσουν ενάντια στην αδικία και τον πόλεμο, όμως κάτω από ποιες συνθήκες κοινωνικές, πολιτικές, ιστορικές συνέβη ο Μάης του 1936 ή ο πόλεμος στη Γιουγκοσλαβία;

Γι' αυτά δεν ξέρουν τίποτα. Ο σκοπός λοιπόν είναι να ευαισθητοποιηθεί ο μέσος τηλεθεατής για πολλά ζητήματα, αλλά να μην ενημερωθεί. Ετσι, η τέχνη της χειραγώγησης, μέσα από την τηλεόραση, οδηγεί σε συναισθηματικές αντιδράσεις και όχι σε κριτικούς ή λογικούς στοχασμούς. Η τηλεόραση περιγράφει το «φλογάτο κόκκινο του ουρανού όχι όμως και την πόρτα του φτωχού που φλέγεται». Προξενεί συναισθήματα κοινά που θύτες και θύματα μπορούν να νιώσουν, αλλά αποκρύπτει τους νόμους που τα διέπουν.

Θυμάμαι χαρακτηριστικά μια φίλη δημοσιογράφο μεγάλου ιδιωτικού τηλεοπτικού σταθμού, που σε μια κινητοποίηση των εργαζόμενων στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής, και ενώ οι εργαζόμενοι είχαμε κλείσει την πύλη του νοσοκομείου, να με ρωτάει για τα συναισθήματά μου όταν κάθε πρωί περνάω την πύλη του νοσοκομείου...

Επίσης, η παρεχόμενη πληροφορία είναι γενικά αποσπασματική και σπάνια ολόπλευρη και ενιαία. Η ιστορία εμφανίζεται έτσι, σαν μια διαδοχή απομονωμένων γεγονότων που τίποτα δεν τα συνδέει μεταξύ τους. Από αυτήν την άποψη, χάνεται η κοινωνική, ιστορική, πολιτική, οικονομική πλευρά των καταστάσεων, πριμοδοτείται η γεγονοτολογία και η «μύτη της Κλεοπάτρας» ή η «ιστορία» μιας σαπουνόπερας έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον από το έπος του 1940 ή τους αγώνες των εργαζομένων.

Ο κόσμος που προτείνεται από την τηλεοπτική επικαιρότητα δεν είναι ευχάριστος. Είναι ένας κόσμος βίαιος και εχθρικός. Αρκετές λέξεις που συγκρατούνται από τον τηλεθεατή είναι απειλητικές: Ανεργία, εγκληματικότητα, πόλεμος. Οταν συνδέσει αυτές τις λέξεις με την καθημερινή του ζωή τότε η πραγματικότητα γίνεται ανησυχητική. Εάν προσπαθήσει να αναζητήσει στοιχεία για να την εξηγήσει σπάνια θα βρει. Συνήθως το μήνυμα που εισπράττει είναι ότι η πραγματικότητα είναι πολύ σύνθετη για να καταλάβει μερικές λέξεις. Ετσι, επιστρατεύονται οι «ειδικοί» στα τηλεοπτικά παράθυρα, οι διάφορες επιτροπές «σοφών» κ.λπ. Αυτοί αναλαμβάνουν να καταλάβουν εμάς, να σκεφτούν για εμάς να καταλήξουν στα δικά τους συμπεράσματα που επειδή δεν μπορούμε να τα καταλάβουμε οφείλουμε να τα αποδεχτούμε σαν δικά μας.

Φυσικά, ο τηλεθεατής θα προσπαθήσει να ξεφύγει από αυτόν τον επίφοβο κόσμο, που εκφράζεται μέσα από ένα ιδιότυπο αφηγηματικό σύστημα: ένας παρουσιαστής που μιλάει, εικόνες που δεν συνδέονται πάντα με το σχόλιο, ένα γεγονός του οποίου δεν γνωρίζουμε ούτε τις αιτίες, ούτε τα αποτελέσματα... Η προσοχή του δεν θα παρακινηθεί παρά μόνο εάν, τη μία ή την άλλη στιγμή, η αφήγηση πάρει το χαρακτήρα «Fiction».

Μια πυρκαγιά, μια αεροπειρατεία, μια έκρηξη, μια καταδίωξη, μια ληστεία. Οι ανταποκριτές είναι στον τόπο του συμβάντος, η δράση είναι «απευθείας» με πολύ «suspense».

Η πραγματικότητα όμως είναι σπάνια τόσο τυποποιημένη όσο η fiction και παρά τις φιλότιμες προσπάθειες ορισμένων δημοσιογράφων να τη δραματοποιήσουν, συχνά το ενδιαφέρον εξασθενεί.

Το αφηγηματικό τηλεοπτικό σύστημα δεν επιτρέπει να λάβουμε υπόψη μας τη συνθετότητα της πληροφορίας. Εξ αυτού του γεγονότος, ότι δηλαδή παρουσιάζει μια εικόνα τη φορά, δεν μπορεί να παρουσιάσει ταυτόχρονα πολλά γεγονότα. Αυτό το σύστημα είναι υποχρεωμένο να ακολουθεί μια γραμμική αφήγηση που πάει από την αιτία στο αποτέλεσμα διά μέσου μιας απλουστευμένης οδού. Για να απλοποιήσει έχει την τάση να προσωποποιεί τις καταστάσεις. Η προσωποποίηση σε αυτές τις διαδικασίες είναι ο ακρογωνιαίος λίθος της χειραγώγησης. Δε θα «μιλήσουμε» για τα συμφέροντα των αστικών τάξεων της Τουρκίας και της Ελλάδας στην ευρύτερη περιοχή, αλλά θα δούμε τον Ελληνα πρωθυπουργό να σφίγγει το χέρι του Τούρκου ομόλογού του. Δε θα «μιλήσουμε» για την ανεργία, αλλά θα ζητήσουμε από τον υπουργό Εργασίας, από τον άλφα ειδικό ή το βήτα δημοσιογράφο να μας πει τη γνώμη του.

Σιγά - σιγά, η πληροφορία γίνεται ένα είδος επιφυλλίδας με γνωστούς συνεργάτες, πάντα οι ίδιοι, που θα προσαρμόζονται σε κάθε χρήση. Για κάθε ιδέα, έχουμε να κάνουμε, με μια αντιπροσωπευτική και τηλεοπτική προσωπικότητα, που γίνεται βεντέτα. Η δομή των κεντρικών δελτίων ειδήσεων της συντριπτικής πλειοψηφίας των τηλεοπτικών σταθμών μοιάζει όλο και περισσότερο με σαπουνόπερα. Με κέρδος τις μεγάλες αμοιβές, αρκετοί δημοσιογράφοι αποδέχονται να υποδυθούν «ρόλους» και να υπηρετήσουν «χαρακτήρες», του «καλού», του «κακού», του «άσχημου», ώστε να παγιδεύσουν συναισθηματικά τον τηλεθεατή. Με μια απλή ματιά, ο τηλεθεατής ξέρει τι θα πρέπει να σκεφτεί σύμφωνα με το εάν συμφωνεί ή όχι με τις ιδέες τους. Ετσι, θα είναι πιο ευαίσθητος στην προσωπικότητα του παρουσιαστή ή της τηλεοπτικής «βεντέτας» παρά στην αξία των συλλογισμών τους. Το τηλεοπτικό θέαμα οδηγεί σε συναισθηματικές και επιδερμικές αντιδράσεις, παρά σε διεισδυτικούς και κριτικούς συλλογισμούς.

O μέσος τηλεθεατής, εθισμένος στην αντιπαλότητα εκτιμάει συχνά τις ρητορικές κονταρομαχίες.

Ο στόχος της τηλεοπτικής χειραγώγησης είναι να εθίσει τον μέσο τηλεθεατή στην αντιπαλότητα, ώστε να εκτιμάει τις ρητορικές κονταρομαχίες. Συχνά, δεν διαθέτει τα στοιχεία, ώστε να καταλάβει πραγματικά το αντικείμενο της συζήτησης. Ετσι, μετράει πόντους εκτιμώντας ποιος είναι πιο λαμπρός, ποιος δεν αφήνει τον αντίπαλο να τον φέρει σε δύσκολη θέση, ποιος κυριαρχεί στον άλλο. Η ευχαρίστηση αγγίζει τα όριά της, όταν η συζήτηση καταλήγει σε μία διαμάχη ή όταν ανταλλάσσονται άσχημοι χαρακτηρισμοί. Η αθλητική πλευρά του θεάματος, όταν ο θεατής εμπλέκεται ως διαιτητής, γίνεται πιο συναρπαστική με διάφορους τρόπους:

«60 λεπτά για να πείσετε», «δημοσκοπήσεις», «χρονική καταμέτρηση των απαντήσεων για κάθε παρέμβαση» συνδράμουν στη συναισθηματική εμπλοκή του τηλεθεατή. Συζητάμε για την προσωπικότητα του «πρωταθλητή», για τη φόρμα του, για τη δυνατότητά του να πείθει, για τις γνώσεις του, και σπανίως για τις ιδέες του και τις πολιτικές του θέσεις. Ως εκ τούτου, η λειτουργία αυτών των κονταρομαχιών επιβάλλει να επικεντρωθούμε περισσότερο στην εικόνα των συμμετεχόντων παρά στις πολιτικές τους σκέψεις και επιλογές. Οι αστοί πολιτικοί, όντας «βεντέτες» ενός θεάματος παίζουν το παιχνίδι της χειραγώγησης των μαζών και ο μέσος τηλεθεατής παρίσταται στον προοδευτικό εκφυλισμό της πολιτικής αντιπαράθεσης και της ίδιας της πολιτικής ζωής.

Η αντίδραση απέναντι σε αυτή την κατάσταση και η ανατροπή αυτού του καλοστημένου αστικού σκηνικού είναι μονόδρομος.

Τα τελευταία χρόνια στη Δύση κυριαρχεί το δόγμα: «καλός πολίτης είναι ο τρομοκρατημένος πολίτης». Στο πλαίσιο άσκησης κοινωνικής επιρροής, σημαντικό ρόλο παίζει η προσπάθεια δημιουργίας συγκεκριμένων συγκινησιακών καταστάσεων που παρεμβαίνουν καθοριστικά στην αναστολή ή στη δυσκολία κατανόησης της αντικειμενικής πληροφόρησης. Ολοι γίναμε και γινόμαστε μάρτυρες των όσων συνέβησαν με την περιβόητη οικονομική κρίση της χώρας. Πράγματι, είμαστε αντιμέτωποι με μια γιγάντια προσπάθεια παραπληροφόρησης για τη δημιουργία αισθημάτων φόβου, ανησυχίας, αμφιβολιών, για το παρόν και το μέλλον μας. Η προπαγανδιστική δραστηριότητα δρα κυρίως σε συναισθηματικό και νοητικό επίπεδο.

Συγκεκριμένη κοινωνικο-ψυχολογικοί μηχανισμοί χρησιμοποιούνται ώστε οι γνώσεις, οι ιδέες, οι αξίες, οι αντιλήψεις που διέπουν την κυρίαρχη ιδεολογία να μετατρέπονται σε ατομικές, προσωπικές πεποιθήσεις του ανθρώπου, σε συγκεκριμένη στάση ζωής και αντίληψης. Με κύριο μοχλό τα ΜΜΕ επιχειρείται όλες αυτές οι προσωπικές πεποιθήσεις να εκδηλώνονται σαν κοινωνικές ψυχολογικές συμπεριφορές, ώστε να δρουν σαν ανασταλτικοί μηχανισμοί απέναντι σε οποιαδήποτε διαφορετική ιδεολογική πράξη και άποψη. Η κοινωνική επιρροή ασκείται σε καταστάσεις αβεβαιότητας, αλλά και βεβαιότητας. Σκοπός της αστικής προπαγάνδας είναι να δημιουργήσει συμμορφούμενα άτομα, τα οποία να είναι, τόσο γνωστικά όσο και συναισθηματικά εξαρτημένα από την κυρίαρχη ιδεολογία. Eνας τέτοιος άνθρωπος υποτάσσεται στη γνώμη των ειδικών, αποδέχεται την άποψη της πλειοψηφίας, που ακόμα και αν δεν είναι σωστή, φοβάται την παρέκκλιση και γι' αυτό εγκαταλείπει τη θέση του. Σε αυτήν την περίπτωση, το άτομο επιζητά τη συμμόρφωση και η αβεβαιότητα εξαφανίζεται.

Μετά τα τραγικά γεγονότα της 11ης Σεπτέμβρη, οι λαοί - ιδιαίτερα ο αμερικάνικος λαός - υπέστησαν από τις κυβερνήσεις τους μία άνευ προηγουμένου πλύση εγκεφάλου με κύριο στόχο την κατατρομοκράτησή τους. Οι χειρισμοί των ιμπεριαλιστικών κυβερνήσεων αναφορικά με τα παραπάνω γεγονότα - που ας σημειώσουμε, εμπεριέχουν πολλά ερωτηματικά - το λιγότερο που μπορούν να κάνουν είναι να μας προβληματίσουν σοβαρά. Και αυτό γιατί ο τρόπος που χειρίστηκαν το θέμα δημιουργεί τα ίδια αποτελέσματα στους λαούς τους με αυτά που δημιούργησαν οι βομβαρδισμοί στο Ιράκ, στη Γιουγκοσλαβία, στο Αφγανιστάν.

Τρόμος, φόβος, πανικός είναι μερικά από τα συναισθήματα που κυριαρχούν σε ψυχολογικό επίπεδο. Βομβαρδισμοί, χρησιμοποίηση ραδιενεργών, βιολογικών, χημικών υλικών για τους λαούς που οι ιμπεριαλιστές βομβαρδίζουν, ιδιότυποι βομβαρδισμοί, απειλές για χρήση ραδιενεργών, βιολογικών, χημικών υλικών για τους ίδιους τους λαούς τους. Το τρομοκρατικό υλικό διαφαίνεται τρομακτικά όμοιο, το υλικό της προπαγάνδας επίσης. Σκοπός είναι η δημιουργία μιας μάζας υπάκουων σκλάβων γι' αυτό και κάθε αίσθημα ασφάλειας πρέπει να αντικατασταθεί από μία οδυνηρή αγχώδη αναμονή του αγνώστου.

Τα ΜΜΕ παίζουν και εδώ το ρόλο τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο τρόπος που διαχειρίζονται τα ζητήματα της υγείας. Δεν είναι τυχαίος ο πανικός και ο φόβος που δημιούργησαν με την επιδημία κοξάκι, με τον άνθρακα 14, με τη νόσο των πτηνών και τελευταία με τη νόσο των χοίρων. Ετσι διατηρούν μια αγχώδη αναμονή μιας απρόβλεπτης καταστροφής και ταυτόχρονα ενισχύουν το ρόλο του κράτους ως του μόνου εγγυητή μιας ασφάλειας.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

BERGALA A. «Pour une pedagogie de l' audio - visuel», Paris, Les Cahiers de l' audio - visuel, 1975.

BERGER R. «La tele-fission. Alerte a la television». Paris Casterman, 1976.

BESENVAL P. «La television», Paris, Larousse, 1978.

CAPIN J. «L' Effet television», Paris, Grasset, 1980.

PIEMME J.M. «La propagande inavouee. Approche critique du feuilleton televise, Paris, U.G.E., 1975.

Collectif, «Les Dossies du petit ecran, Elements d' information», CNDP, 1980.

Education 2000, no 9, Dossier: «Television».

Cahiers Pedagogiques, no 69, Septembre 1967, «La television, fait social»

Descharnps J.C, Beauvois. J. L, «La psychologie sociale», Grenoble, P.U. de Grenoble, 1996.

Deci. E.L, «The psychology of self-determination, Lexington, 1980.

Desrumeaux P. «Explications causales et engagement Contre ou pro-attitudinal: de l' internalite aux Conduites pro-attitudinales». These pour le Doctorat de psychologie, Universite de Lille 3 - Charles - de - Gaulle, 1996.

Dubois N., «La psychologie du controle, Grenoble, P.U. de Grenoble, 1999.

Μιχαλαρέας Η., «Προπαγάνδα, ψυχολογικός πόλεμος, τρομοκρατία», ΚΟΜΕΠ, τεύχος 1, Αθήνα 2002.

Μιχαλαρέας Η., «Μ.Μ. Ενημέρωσης ή Μ.Μ. Προπαγάνδας του ιμπεριαλισμού», ΚΟΜΕΠ, τεύχος 3, Αθήνα, 1997.

Moscovici S., «Social influence and social change», Academic Press, London, 1976.

του Σωκράτη Κουγέα *

Ως «βόες της Εθνικής Τραπέζης» παρουσιάζονται οι ξένοι τραπεζίτες της «Χάμπρο» και των «Σκριπ» στη γελοιογραφία που δημοσιεύθηκε στον «Νέο Αριστοφάνη» το 1893 (από το βιβλίο του Δημήτρη Σαπρανίδη «Ιστορία της ελληνικής γελοιογραφίας», εκδόσεις Ποταμός).

ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 15-4-2012

Δομικά τα αίτια της έλλειψης αλληλεγγύης στην Ελλάδα της κρίσης

του Γ. Σιακαντάρη

ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΑ ΝΕΑ, 12-4-2012

Ζωγραφιά του Θεόφιλου, ο Κολοκοτρώνης στα Δερβενάκια

Από κοντά, έρχεται και η διαστρέβλωση της Ιστορίας, με περίπου νομοτελειακό τρόπο. Το χειρότερο που μπορεί να πάθει ένας λαός είναι να στερηθεί την Ιστορία του, δηλαδή να αλλοτριωθεί, να υποδουλωθεί νοητικά, να γίνει εύκαμπτος, καθώς θα έχει ξεχάσει δύο πολύ σπουδαία πράγματα: το τι έχει κερδίσει ως τώρα και το τι απομένει να κερδηθεί. Στην παρακμή της, η αστική τάξη αλλάζει ακόμα και τα βιβλία Ιστορίας που θέσπισε αυτή η ίδια και μεταβάλλει σε ιδιωτικές εταιρείες τα πανεπιστήμια που μεγέθυνε η ίδια, την εποχή που αντιπάλευε ακόμα τη φεουδαρχική ιδιοκτησία. Η Ιστορία παραχαράσσεται, διαστρεβλώνεται και εκχυδαΐζεται σε όλα τα επίπεδα. Η αλήθεια παραμερίζεται, προς όφελος του τυχοδιωκτικού ανταγωνισμού.

Εργο του Παναγιώτη Ζωγράφου, κατ' ιστόρηση του Μακρυγιάννη

Οχι μόνο για μας τους Ελληνες, αλλά και για όλους ανεξαίρετα τους βαλκανικούς λαούς, η εποχή της Τουρκοκρατίας αποτελεί μια εποχή μεγάλης κοινωνικής, πολιτικής και πολιτιστικής καθυστέρησης. Σύμφωνα με τον Μαρξ¹, «η φυσική μορφή της γαιοπροσόδου αποτελεί ένα από τα μυστικά αυτοσυντήρησης της τουρκικής αυτοκρατορίας». Η ταύτιση γαιοπροσόδου και έγγειου φόρου στην οθωμανική αυτοκρατορία αντιστοιχούσε σε μια κοινωνία αγροτική, στη συντριπτική της πλειοψηφία, όπου από το έντονα διατηρούμενο σε ορισμένες περιοχές (όπως π.χ. στο Σούλι ή στη Μάνη) φυλογενετικό σύστημα αναδύεται μια στρατιωτική αριστοκρατία. Οι στρατιωτικοί αυτοί αρχηγοί που, όπως και οι Οθωμανοί αντίστοιχοί τους γαιοκτήμονες βρίσκονταν από κοινωνική και πολιτιστική άποψη στο χαμηλότερο και βαρβαρικότερο στάδιο της φεουδαρχίας σύμφωνα με τον Ενγκελς², ήταν άμεσοι υποτελείς του σουλτάνου. Το καθεστώς αυτό αποκλήθηκε από τον Ενγκελς «ημιφεουδαρχισμός» και εξαιτίας της ατελούς του εξέλιξης, αλλά και επειδή οι αγρότες δεν ήταν άμεσα εξαρτημένοι από τους γαιοκτήμονες, αλλά από το ίδιο το ασιατικό δεσποτικό αυταρχικό κράτος. Το εσωτερικό εμπόριο δεν ήταν καθόλου ανεπτυγμένο. «Ο τουρκικός τρόπος να προάγεται το εμπόριο όσον καιρό οι Τούρκοι βρίσκονταν στο αρχικό, νομαδικό τους καθεστώς ήταν να ληστεύουν καραβάνια και τώρα που είναι λίγο περισσότερο πολιτισμένοι, ο τρόπος τους συνίσταται σε κάθε είδους καταπιεστικές αυθαιρεσίες³».

Το κάστρο neboisa στο Βελιγράδι. Εδώ βρήκαν μαρτυρικό θάνατο ο Ρήγας Φεραίος και επτά σύντροφοί του

Λέμε ότι ο Μαρξισμός δεν επιχειρεί να αποκρύψει, δε διαστρεβλώνει, δε συγχέει πονηρά το κύριο με το δευτερεύον, επειδή αποτελεί μια επιστημονική μέθοδο που αποκαλύπτει την αλήθεια για την εξέλιξη της ανθρώπινης κοινωνίας. Και σαν τέτοια, δεν επιδέχεται αντιεπιστημονικές μεθοδεύσεις.

Ο Μακρυγιάννης στον Πειραιά το 1827. Σύνθεση του Peter von Hess (Μουσείο Μονάχου

Σύμφωνα με τον Λένιν⁵, η περίοδος της αστικής επανάστασης που άρχισε στην Ευρώπη το 1789 τερματίστηκε βασικά γύρω στο 1871, και η ανάπτυξη του καπιταλισμού στη Βαλκανική χερσόνησο συντελέστηκε αργότερα υπό καλύτερες συνθήκες στο μέτρο που υπήρχαν εκεί ανεξάρτητα εθνικά κράτη. Ούτε, λοιπόν, για την εθνικο-απελευθερωτική μορφή του αγώνα, ούτε και για το αστικό του περιεχόμενο θα μπορούσαν να υπάρξουν αξιόλογες ενστάσεις, αντιρρήσεις ή ακόμα και παρεξηγήσεις. Κρίνοντας από το αποτέλεσμα, θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι, σε ό,τι αφορά την εθνικο-απελευθερωτική μορφή του αγώνα, μπορεί να υπήρξε μια συνεργασία των διαφορετικών κοινωνικών τάξεων που απάρτιζαν αυτή την κυρίως αγροτική, μεσαιωνικού τύπου κοινωνία. Σε ό,τι αφορά όμως το ουσιαστικό της, το ταξικό περιεχόμενο που θα έπρεπε να είναι ένα αστικό συγκεντρωτικό κράτος, τα πράγματα παρουσιάζονται πολύ πιο δύσκολα, όχι μόνο επειδή διαφορετικές κοινωνικές τάξεις έχουν τελείως διαφορετικά συμφέροντα (π.χ. κοτσαμπάσηδες και εκκλησία είχαν τελείως διαφορετικά συμφέροντα από τις λαϊκές αγροτικές μάζες και από τους αστούς), αλλά και από το γεγονός ότι στην Επανάσταση του 21 αναμείχθηκαν συστηματικά οι τρεις αποκαλούμενες «Μεγάλες Δυνάμεις», Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία, υπό την επιρροή των οποίων σχηματίστηκαν και τα πολιτικά κόμματα που κυβέρνησαν το ελληνικό κράτος στη συνέχεια. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι κάθε μία από τις τρεις αυτές μεγάλες δυνάμεις βρισκόταν σε διαφορετικό στάδιο εξέλιξης, με την τσαρική Ρωσία να καθυστερεί φανερά σε καπιταλιστική ανάπτυξη⁶. Αν κανείς δεν εξετάσει τις συγκεκριμένες διεθνείς συνθήκες μέσα στις οποίες έγιναν τα γεγονότα που επιθυμεί να εξετάσει, τότε είναι φανερό ότι η εξέταση που θα επιχειρηθεί δε θα στηρίζεται πουθενά. Εξ άλλου, τα πρώτα στοιχεία της ελληνικής αστικής τάξης σχηματίζονται πριν απ' όλα με το εξωτερικό εμπόριο και οι Ελληνες εμπορευόμενοι εγκαταστάθηκαν κύρια στο εξωτερικό, αφού οι όροι της επιχειρηματικής δραστηριότητας ήταν εκεί πολύ πιο ευνοϊκοί παρά στην οθωμανική αυτοκρατορία, όπου βασίλευε η καταθλιπτική φορολογία, οι αυθαιρεσίες των πασάδων και η ληστο-πειρατεία⁷. Στο εσωτερικό της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, το πιο πλούσιο και ισχυρό τμήμα των αστικών στοιχείων αποτελούσαν οι εμποροκαραβοκυραίοι. Το πιο δυνατό αστικό κέντρο της επαναστατικής Ελλάδας ήταν το νησί της Υδρας με 16.000 κατοίκους⁸. Το δυνάμωμα του εμπορικού κεφαλαίου και οι συναλλαγές με το εξωτερικό δυναμώνουν την εθνική συνείδηση, κάτι που, όπως λέει ο Γ. Ζέβγος, εμφανίζεται στα καράβια των νησιών, καράβια με αρχαιοελληνικά ονόματα.

Πολεμική σκηνή της εποχής

Ο Θ. Κολοκοτρώνης με τα παλικάρια του σε μια ανάπαυλα μετά τη μάχη στα Δερβενάκια

Μπουμπουλίνα και Ελληνες πολεμιστές

Γεώργιος Καραϊσκάκης

Οι επιτυχίες της Επανάστασης το 1822 έκαναν παντοδύναμη τη στρατιωτική παράταξη σε σημείο π.χ. που να αγνοεί την κεντρική κυβέρνηση ο Ανδρούτσος¹⁷, ενώ στη Β' Εθνοσυνέλευση του Αστρους (1823), οι στρατιωτικοί με επικεφαλής τον Κολοκοτρώνη θα εκφράσουν ολιγαρχικές απόψεις, όπως λέει ο Ζέβγος¹⁸. Με την ταξική πάλη είναι άρρηκτα συνδεμένο το πρόβλημα της εθνικής γης, δηλαδή τα πρώην τουρκικά κτήματα που ανακηρύχτηκαν εθνικά ήδη από την αρχή της επανάστασης.

Αδαμάντιος Κοραής, Ρήγας Βελεστινλής, Αλέξανδρος Υψηλάντης, σε λαϊκή λιθογραφία της εποχής

Το στρατιωτικό ολιγαρχικό κόμμα απέκτησε πάρα πολλούς οπαδούς μέσα στην αγροτιά της Πελοποννήσου, όπου τα εθνικοποιημένα τούρκικα κτήματα ήταν πολλά. Καθώς οι νησιώτες, που δε διέθεταν κτήματα στα νησιά τους αλλά ξόδευαν τις περιουσίες τους για τα πλοία του αγώνα, ζητούσαν να αποζημιωθούν με εθνικά κτήματα, οι στρατιωτικοί εναντιώνονταν σ' αυτή την «καταπάτηση» του Μοριά από τους ξένους! Στη Στερεά, όπου τα εθνικοποιημένα κτήματα ήταν λίγα, οι αγρότες δεν ενδιαφέρονταν να αποκτήσουν γη στην Πελοπόννησο. Με λίγα λόγια, οι αγρότες δεν μπορούσαν τότε να έχουν σαφή αντίληψη για το τι είναι ένα αστικό εθνικό κράτος και εκείνο που καταλάβαιναν καλά ήταν ότι έπρεπε να εξομοιωθούν με τους ελεύθερους μουσουλμάνους. Με λίγα λόγια, δεν υπήρχε στη μεγάλη πλειοψηφία του αγροτικού πληθυσμού, που ζούσε σε μεσαιωνικές συνθήκες, αστική αντίληψη και η αντινομία της εποχής βρισκόταν στο ότι τα οικονομικά συμφέροντα της αγροτιάς ήταν ασύμβατα τότε με την αστική ανάπτυξη και τον εθνικό συγκεντρωτισμό. Δεν υπήρχε ακόμα ο απαραίτητος βαθμός αστικής ανάπτυξης, ώστε τα αιτήματα της αγροτιάς, δηλαδή η μοιρασιά της γης, να αποκτήσουν αντικειμενικά προοδευτικό χαρακτήρα.

Εθνικός συγκεντρωτισμός σε ένα αστικό κράτος σήμαινε διάλυση ή κατάργηση όλων των επαρχιακών, εδαφικών, τοπικών εξουσιών, δηλαδή των καπετανάτων, των οπλαρχηγών και των προκρίτων. Οι στρατιωτικοί ιδιαίτερα, ως μετέπειτα ρωσικό κόμμα δεν άργησαν να υιοθετήσουν το περιβόητο διαμελιστικό σχέδιο των λεγόμενων «τριών αποκομμάτων», για το χωρισμό της Ελλάδας σε Δυτική Στερεά (αρχηγός Μάρκος Μπότσαρης), σε Ανατολική Στερεά (αρχηγός Οδυσσέας Ανδρούτσος) και σε Πελοπόννησο/Μοριά (αρχηγός Θεόδωρος Κολοκοτρώνης), και οι τρεις περιοχές φόρου υποτελείς στο σουλτάνο που προωθήθηκε από τη ρωσική πολιτική το 1824 και αντιστοιχούσε σε φεουδαρχικές, μεσαιωνικές δομές τουρκικού τύπου (τρία βιλαέτια Ναύπακτος, Εγριπος, Μοριάς) ή ακόμα βυζαντινής εποχής (δεσποτάτο Ηπείρου, δουκάτο Αθηνών, πριγκιπάτο Αχαΐας). Αντίθετα, όπως ειπώθηκε, η ίδρυση ενός αστικού κράτους προϋπέθετε πρώτα απ' όλα ενοποίηση της εσωτερικής αγοράς, έτσι ώστε να μπορέσει να αναπτυχθεί η ντόπια εμπορευματική παραγωγή και το εξωτερικό εμπόριο. Αστικός συγκεντρωτισμός, σε τελευταία ανάλυση, σήμαινε και εθνική ανεξαρτησία, ενώ τοπικές εξουσίες, αρματολίκια, καπετανάτα, προεστάτα δεν μπορούσαν παρά να είναι κάτι σαν «χριστιανικά πασαλίκια», δηλαδή αυτόνομες περιοχές υποτελείς στο σουλτάνο κατά το υπόδειγμα της Μολδοβλαχίας και πρόσφορο έδαφος για στρατιωτική επέμβαση της φεουδαρχικής τσαρικής Ρωσίας υπό το πρόσχημα της προστασίας των ορθοδόξων. Στο σημείο αυτό ταυτίστηκαν οι αστικοί προσανατολισμοί της μέσης τάξης των πολιτών, όπως είδαμε να τους αποκαλεί ο Φιλήμων, με τις επιδιώξεις της αγγλικής πολιτικής στη Μεσόγειο, που επιδίωκε να εμποδίσει τις επεκτατικές τάσεις της ρωσικής αυτοκρατορίας.

Οι κοινωνικές συμμαχίες που είχαν συναφθεί από την Α' Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου ανατρέπονται, όταν συνάπτεται από την κυβέρνηση των αστών το πρώτο αγγλικό δάνειο. Τώρα συνασπίζονται στρατιωτικοί και κοτσαμπάσηδες της Πελοποννήσου που ανησυχούν για το ότι η κυβέρνηση, με αυξημένο κύρος, θα κατόρθωνε να κατανικήσει τις τοπικές, επαρχιακές αντιστάσεις και να ισχυροποιήσει την κεντρική εξουσία. Ως τότε, οι κοτσαμπάσηδες είχαν συνεργαστεί με τους αστούς, ιδιαίτερα στον πρώτο εμφύλιο πόλεμο.

Η υποθήκευση της εθνικής γης για τα εξωτερικά δάνεια απέκλειε τη δωρεάν διανομή της στους αγωνιστές και στους αγρότες. Αλλά η αστική ενότητα του έθνους ήταν τελείως αδύνατο να επιτευχθεί χωρίς οικονομικά μέσα, και αυτά μόνο από το εξωτερικό μπορούσαν να έρθουν. Ο δεύτερος εμφύλιος πόλεμος, στον οποίο ο Μακρυγιάννης αναγνωρίζει ότι «το δίκαιον και η πατρίδα ήταν με το βουλευτικόν»²⁰ κατέληξε με ήττα του Κολοκοτρώνη και των συμμάχων του προεστώτων, ενώ νίκησε η αστική κυβέρνηση με τις λίρες και τους ρουμελιώτες οπλαρχηγούς. Από τότε αρχίζουν και οι σοβαρές προσπάθειες για τη δημιουργία τακτικού στρατού, κάτι που με τη βοήθεια του χρήματος, αποτελεί ρήγμα στο στρατό των ατάκτων και ένα ακόμα βήμα προς τον αστικό συγκεντρωτισμό.

Αυτό το αστικό ενιαίο κράτος, αντίθετο προς το σχέδιο των τριών αποκομμάτων που είχαν προωθήσει η Ρωσία και οι στρατιωτικοί, ταίριαζε περισσότερο με τις επιδιώξεις της αστικής Αγγλίας που, επί υπουργού εξωτερικών G. Canning, ασκούσε πολιτική αντίθετη από εκείνη της Ιεράς Συμμαχίας, προσπαθώντας ταυτόχρονα να ενισχύσει την ίδρυση ανεξάρτητων εθνικών κρατών που, με τη σειρά τους, θα αποτελούσαν προνομιακές αγορές για το εμπόριο και τη βιομηχανία της. Τα αγγλικά δάνεια έδεσαν οριστικά την Ελλάδα στο άρμα του αγγλικού καπιταλισμού²¹, αποτρέποντας την παραμονή σε φεουδαρχικό επίπεδο ανάπτυξης, είτε υπό οθωμανική κατοχή, είτε υπό την επιρροή της τσαρικής Ρωσίας.

Ετσι, τα πράγματα επιταχύνονται και, καθώς αρχίζει η εισβολή του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο (αρχές 1825), η Αγγλία υποκινεί τη γνωστή αίτηση προστασίας, την οποία προώθησαν πρώτοι απ' όλους οι Ρωσόφιλοι Ρώμας και Κολοκοτρώνης. Αυτό το γεγονός είναι δηλωτικό του ότι, στο μέτρο που η επανάσταση αρχίζει να εξαντλείται²², οι προσδοκίες για ανεξαρτησία αρχίζουν να μετατοπίζονται προς το εξωτερικό, όπου η αντοχή της επανάστασης δυναμώνει το φιλελληνισμό. Μόνο «οι κληρικοί φοβούμενοι μήπως η Ελλάς δουλωθεί από τους Δυτικούς, όχι πολιτικώς αλλά θρησκευτικώς... έφεραν εμπόδια εις την ελευθερίαν των Ελλήνων», μας πληροφορεί ο υπασπιστής του Κολοκοτρώνη Φωτάκος²³. Ετσι, προκαθορίστηκε ότι η αστική ανάπτυξη της Ελλάδας θα λάβαινε χώρα κάτω από τη σκιά του δυτικού καπιταλισμού.

Μπορεί όμως η αστική ανάπτυξη να απαιτούσε πλήρη ανεξαρτησία του ελληνικού κράτους που θα ιδρυόταν, αλλά η Αγγλία δεν μπορούσε να επιβάλει κάτι τέτοιο μόνη της, χωρίς πόλεμο με την Τουρκία. Ετσι, τα πράγματα άρχισαν να προσανατολίζονται προς μια αυτονομία υπό την επικυριαρχία του σουλτάνου, κάτι για το οποίο, όπως είδαμε, ήταν σύμφωνη και η τσαρική Ρωσία και έτσι μπορεί να εξηγηθεί και η μαζική προσέλευση των Ρωσόφιλων υπό τον Κολοκοτρώνη να υπογράψουν την αίτηση προστασίας των Ελλήνων από τη Μεγάλη Βρετανία. Αλλά το χαρακτηριστικότερο γνώρισμα της έστω και σιωπηρής εγκατάλειψης του αιτήματος για ανεξαρτησία και την αντικατάστασή του από μια υποτέλεια στο Σουλτάνο μπορεί να αποτελεί η συμφωνία Αγγλίας και Ρωσίας για εκλογή του Καποδίστρια, με τους Αγγλους R. Church και Th. Cochrane στην ηγεσία του στρατού και του στόλου αντίστοιχα, αλλά η πραγματικότητα πρέπει να αναζητηθεί στη βάση της κοινωνίας και δεν είναι άλλη, από την εξάντληση της ολιγάριθμης έτσι κι αλλιώς ελληνικής αστικής τάξης, οπότε η εξουσία περνάει και πάλι στους προκρίτους του Μοριά και καταλήγει εκεί που άρχισε, όπως λέει ο Ζέβγος, δηλαδή σε άνθρωπο του τσάρου. Στην αρχή ο Υψηλάντης, στο τέλος ο Καποδίστριας. Ετσι, ο Μαρξ κατηγόρησε τους Αγγλους πολιτικούς ότι ενεργώντας με δουλοπρέπεια απέναντι στη Ρωσία φόρτωσαν στην πλάτη των Ελλήνων τον Καποδίστρια²⁴, που σε ένα γράμμα του προς τον Ενγκελς, αποκαλεί «ανέντιμο»²⁵. Για τον Καποδίστρια, ισχύουν οι εύστοχες παρατηρήσεις του Γ. Ζέβγου που χαρακτηρίζει συνολικά τη διακυβέρνησή του «αντιδραστική» «με τον Κολοκοτρώνη συμβουλάτορα και δεξί του χέρι»²⁶. Ο Ρωσοτουρκικός πόλεμος και η συνθήκη της Αδριανούπολης του 1829 που δεν μπόρεσαν να αποτρέψουν η Αγγλία και η Γαλλία έδωσε την τελειωτική λύση στο ζήτημα της ανεξαρτησίας του ελληνικού κράτους.

Το τελικό συμπέρασμα είναι, όπως όλα τα ιστορικά γεγονότα, αντιφατικό. Από τη μια πλευρά, υπήρξε μια εθνική ανεξαρτησία ενός τμήματος του ελληνισμού. Από την άλλη όμως, αποδείχτηκε ότι οι οικονομικές και κοινωνικές προϋποθέσεις για μια καθαρά αστική, καθαρά καπιταλιστική εξέλιξη στο επίπεδο των προηγμένων καπιταλιστικών χωρών της Δυτικής Ευρώπης ήταν εξαιρετικά αδύναμες αν όχι ανύπαρκτες. Ετσι, η Ελλάδα πέρασε από την απολυταρχία του Καποδίστρια στην απολυταρχία της απόλυτης μοναρχίας πάντα υπό την επιρροή των ξένων δυνάμεων, ιδιαίτερα της Αγγλίας και της Γαλλίας και, μετά την παραχώρηση των Επτανήσων, στην αποκλειστική επιρροή της Αγγλίας που αντικαταστάθηκε πολύ αργότερα από το δόγμα Τρούμαν και το σχέδιο Μάρσαλ που, mutatis mutandis, ισχύουν ως σήμερα. Ο αγωνιζόμενος λαός μας έχει ανάγκη την Ιστορία του. Πρέπει να κάνει κτήμα του τα ιστορικά αυτά διδάγματα, αν θέλει οι αγώνες και οι θυσίες του να μην έχουν την τύχη του 1821. Τα λόγια αυτά είναι του Γιάννη Ζέβγου, που έπεσε σε μέρες σαν τη σημερινή (20 Μάρτη του 1947) πριν από εξήντα χρόνια.

(Το κείμενο είναι η ομιλία του Τηλέμαχου Λουγγή στην εκδήλωση της ΚΟΑ και της ΚΝΕ, που έγινε το Σάββατο 24/3/2007 στην αίθουσα Συνεδρίων του ΚΚΕ στον Περισσό με θέμα: «Η αλήθεια για την επανάσταση του 1821 και η παραχάραξή της από τα σχολικά βιβλία». Οι υπότιτλοι είναι του «Ρ»).

Πηγές:

1. Κ. Μαρξ, Das Kapital, Buch I., Erster Abschnitt, Kapitel 3, 113 (Ullmann Verlag): Die Natural form der Grundrente bildet eines der Selbsterhaltungsgeheimnisse des turkischen Reichs.

2. Μαρξ - Ενγκελς, British Politics (1853), Collected Works, 12 (Moscow 1979), 8.

3. Φ. Ενγκελς, The Turkish Question (1853), Collected Works 12 (Moscow 1979), 26.,

4. Κ. Μαρξ, The Greek insurrection (1854), Collected Works 13 (Moscow 1980), 72.

5. Β. Ι. Λένιν, Ο prave nacii na samoopredelenije, Izbrannye pro'izvedenija I (Moskva 1975), 569-621, εδώ 578 και, επίσης, 573: primer balkanskich gosudarstv fozhe govorit protiv nee, ibo vsiakii vidit teper', shto na'ilushchte uslovija razvitija kapitalizma na Balkanach sozdajutsia kak raz ν mere sozdanija na etom poluostrove samostojatel 'nych nacional 'nych gosudarstv.

6. Β. Ι. Λένιν, Η ανάπτυξη του καπιταλισμού στη Ρωσία, Απαντα 3, Αθήνα (ΣΕ), 187, 339, αλλά και πρόλογο στη Β' έκδοση, 14.

7. Λ. Παπανικολάου, Κοινωνική ιστορία της ελληνικής επανάστασης του 19ου αιώνα, Αθήνα (ΣΕ) 1991, 68 και 76.

8. Γ. Ζέβγος, Σύντομη μελέτη της Νεοελληνικής Ιστορίας, Αθήνα (Διόνυσος, χ.χ.). Ι, 37.

9. Πρβλ. Ζέβγο, στο ίδιο, 1, 85.

10. Φρ. Ενγκελς, The Turkish Question (1853), Collected Works 12 (Moscow 1979), 23.

11. Παπανικολάου, στο ίδιο, 79.

12. Παπανικολάου, στο ίδιο, 90.

13. Ζέβγος, Ι, 47.

14. Ι. Φιλήμονος, Δοκίμιον ιστορικόν περί της Φιλικής Εταιρείας, Ναυπλία 1834, 96.

15. Παπανικολάου, στο ίδιο, 146 και 168.

16. Κ. Μαρξ, The Greek insurrection (1854), Collected Works 13 (Moscow 1980), 71.

17. Ζέβγος Ι, 78.

18. Ζέβγος Ι, 79.

19. Ι.Β. Στάλιν, Ο Μαρξισμός και το εθνικό ζήτημα, Απαντα 2, 344.

20. Μακρυγιάννη, Απομνημονεύματα, Αθήναι 1969 (Πάπυρος), Α', 99.

21. Παπανικολάου, στο ίδιο, 211.

22. Ζέβγος, Ι, 102.

23. Φωτάκου, Απομνημονεύματα περί της ελληνικής επαναστάσεως, Αθήναι 1955, 454.

24. Κ. Μαρξ, Herr Vogt (1860), Collected Works 17 (Moscow 1981), 143.

25. Κ. Μαρξ στον Φρ. Ενγκελς, 3 Μάη 1854, Collected Works 39 (Moscow 1983), 447.

26. Ζέβγος, I, 103 - 110.

του Γιώργου Κακουλίδη

ΠΗΓΗ: εφημ. ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, 1-4-2012

Κριτήριο της αυτονομίας ο ορθός λόγος

του Γ. Σιακαντάρη

του Κώστα Γεωργουσόπουλου

ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΑ ΝΕΑ, 31-3-2012

της Μάρθας Πυλια,

διδάκτορος Οθωμανικής Ιστορίας

στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

Στις εθνικές επετείους, στις κρίσιμες στιγμές του πολιτικού μας βίου, αλλά και όποτε άλλοτε η συγκυρία το απαιτεί, εμείς οι νεοέλληνες, ιδιαίτερα η πνευματική και πολιτική μας ηγεσία, ανατρέχουμε στον «ηρωικό» χαρακτήρα της ιστορίας μας. Αποδίδουμε έτσι στον εαυτό μας τη διαχείριση ενός ένδοξου παρελθόντος, με έναν τρόπο που παραδόξως ισορροπεί τις δικές μας ευθύνες ή και ενοχές. Το παλιό αυτό επιχείρημα, που σήμερα το επικαλούνται μεγαλόφωνα οι πιο συντηρητικές δυνάμεις, εκτός του ότι χρησιμοποιείται για να θεραπεύσει μια τραυματισμένη εθνική, ενδεχομένως και υπαρξιακή ολοκλήρωση, δεν είναι καν πρωτότυπο! Οι περισσότερες, αν όχι όλες οι εθνικές ιστορίες του κόσμου περηφανεύονται για το ξεχωριστό, ηρωικό τους παρελθόν.

Σήμερα, με την ευκαιρία του εθνικού εορτασμού μέσα στην τραγικότητα των μνημονίων, της κρατικής και ιδιωτικής χρεωκοπίας, της παραχάραξης της συνταγματικής νομιμότητας, με λίγα λόγια της πολιτικής και οικονομικής μας φτώχειας, πολλές φωνές αναζητούν δημόσια σωτήριες «αναλογίες» με τις τότε επαναστατικές διαδικασίες, τις εξωτερικές συνθήκες και τις απαρχές του νεοελληνικού κράτους. Είναι κι αυτός ένας τρόπος καθησυχαστικής, επωφελούς και ιδεολογικής χρήσης του παρελθόντος, όταν το παρόν έχει καταρρεύσει. Η ιστορία για άλλη μια φορά καλείται να υπηρετήσει τη συγκυρία και να υπακούσει στις ανάγκες της.

Ανήσυχοι όπως όλοι μας από την κρίση, αλλά αντίθετοι με τις εθνοκεντρικές γενικεύσεις που την συσκοτίζουν, επιχειρούμε από τις σελίδες των «Αναγνώσεων», για όγδοη συνεχή χρονιά, να προσεγγίσουμε μερικές όψεις της εθνικής μας συγκρότησης και των αναπαραστάσεών της, αξιοποιώντας τις φωνές των πηγών και των προσλήψεων, τις ρωγμές τους και τις πληροφορίες τους, επικαιροποιώντας τις λιγότερο δημοφιλείς αφηγήσεις τους, ανασυνθέτοντας, εν τέλει, άλλες εξίσου συγκεκριμένες, ενδεχόμενες ερμηνείες.

Η έννοια του «ηρωισμού» κεντρική, μυθική και γι' αυτό ομιχλώδης σε όλες τις εθνικές ιστορίες, περιβάλλει με φωτοστέφανο εξαιρετικές, χαρισματικές προσωπικότητες, ακόμη και αμφισβητούμενα πρόσωπα ή και ολόκληρους πληθυσμούς που βρέθηκαν στο προσκήνιο σε εξαιρετικές, μεταβατικές ιστορικές συγκυρίες. Η σύνθεση του ηρωικού προφίλ, χρήσιμη για τη συνοχή της κάθε ιδεολογίας, εθνικής ή πολιτικής, προσκρούει συχνά στις αντιφάσεις που αυτές οι ίδιες ιδεολογίες κατεργάζονται. Για παράδειγμα, δεν είναι από όλους αποδεκτός ως ήρωας ο πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε', ούτε ο Μακρυγιάννης, οι δε κοτσαμπάσηδες, παρότι συμμετείχαν ενεργά στην επανάσταση, θεωρούνται συλλήβδην «προσκυνημένοι». Οι εθνικοί ήρωες, πρόσωπα υπαρκτά, εικόνες αναρτημένες στο τέμπλο της συλλογικής μας μνήμης, έδρασαν σε συγκεκριμένες συνθήκες, και η σημασία της συνεισφοράς τους προκύπτει από την κατανόηση αυτών ακριβώς των ιστορικών συνθηκών.

Εκείνοι λοιπόν που έζησαν και τροφοδότησαν το καμίνι της επανάστασης του '21, δεν συνεπάρθηκαν από το άγγιγμα του Θεού ή της μοίρας, ούτε από το μυστηριώδες κάλεσμα της εθνικής αφύπνισης ζούσαν την κοινωνική, πολιτική και οικονομική διάλυση της οθωμανικής αυτοκρατορίας, και μέσα σ' αυτό το χώρο πολεμούσαν να ξεφύγουν από τη διαρκή απειλή της δικής τους εξόντωσης, τότε που η Δύση οικοδομούσε μεγαλεπήβολα τη μετάβαση στη νεωτερικότητα. Από τη μια μεριά λοιπόν βίωναν συνθήκες απόλυτης κοινωνικής και οικονομικής αστάθειας, σ' ένα εξίσου ρευστό πολιτικό καθεστώς, ενώ, από την άλλη, οι εμπορικές, πνευματικές αλλά και μισθοφορικές επικοινωνίες των χριστιανών της αυτοκρατορίας με τη Δύση και τη Ρωσία, είχαν διανοίξει τη βασιλική οδό που κατέληξε στην επανάσταση. Στην επιχειρηματολογία που ακολουθεί, θα προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε, σχηματικά, κάποιες από τις διαδρομές των πρωταγωνιστών της επανάστασης, με τη φιλοδοξία να κατανοήσουμε τα βήματα, «απομαγεύοντας» τη μυθολογία που τα περιβάλλει.

Στο β' μισό του 18ου αιώνα, χριστιανικά ένοπλα σώματα στη Ρούμελη και τον Μοριά, παρείχαν προστασία σε χριστιανικά χωριά, και τις στρατιωτικές τους υπηρεσίες σε χριστιανούς, κυρίως, αλλά και σε οθωμανούς αξιωματούχους. Από τα φυτώρια αυτά προέκυψαν οι εμπειροπόλεμοι οπλαρχηγοί του απελευθερωτικού αγώνα. Μάλιστα ο Κανέλλος Δεληγιάννης, γόνος μεγάλης προεστικής οικογένειας του Μοριά, γράφει στα Απομνημονεύματά του, πως ο Χαλήμπεης «πλουσιώτατος και κατέχων την πρώτην θέσιν παρά τοις Οθωμανοίς, ηναγκάσθη να ζητήση την φιλίαν των λεγομένων 'κλεπτών', διά να συστείλη την κατ' αυτού αυθάδειαν των Αλβανών» μετά τα Ορλωφικά. Στην υπηρεσία των Δεληγιανναίων ήταν οι Πλαπουταίοι «επί κεφαλής 60 ανδρών κατά πρώτον», ενώ οι Κολοκοτρωναίοι, περί το 1800, διορίσθηκαν από την ίδια οικογένεια «κάποι», δηλαδή «αστυνομία διοικητική» επιφορτισμένη να εξιχνιάζει κλοπές και ζωοκλοπές, στις περιοχές Λεονταρίου και Καρύταινας. Πρόκειται εδώ για μια πάγια πολιτική της οθωμανικής αυτοκρατορίας, να μετακυλύει καταρχήν δευτερεύουσες αρμοδιότητες στις τοπικές αρχές, αλλά και για μια κραυγαλέα ένδειξη της αδυναμίας της τοπικής αλλά και της κεντρικής οθωμανικής εξουσίας να διασφαλίσει αποτελεσματική στρατιωτική υπεροχή στις μεθοριακές επαρχίες. Γεγονός που, άλλωστε, μαρτυρά περίτρανα και η μετακίνηση μισθοφορικών σωμάτων, αλβανικών και άλλων, για την καταστολή της εξέγερσης του 1770 στην Πελοπόννησο.

Με τα δικά του λόγια, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης περιγράφει ως εξής στα Απομνημονεύματά του την παραπάνω στρατιωτική προεπαναστατική του αρμοδιότητα: «μ' έβαλαν αρματολόν εις την επαρχίαν Λεονταριού κατά των κλεφτών, και εμπόδιζα το βιλαέτι με χατίρι. Δεκαπέντε χρονών ήμουν τότε. Έγινα είκοσι χρονών, υπανδρεύθηκα και επήρα ενός πρώτου προεστού του Λεονταριού [...] Έκτισα σπίτια, επήρα προικιό ελιαίς, αμπέλι, έγινα νοικοκύρης, εφύλαγα και το βιλαέτι. Εστεκόμαστε πάντοτε με το τουφέκι. Μας εφθόνησαν οι Τούρκοι και ήθελαν να μας σκοτώσουν [...] Είχα το Λεοντάρι και την Καρύταινα, έκαναν τέσσερους πέντε χρόνους αρματολός».

Το ζήτημα δεν ήταν βέβαια ο «φθόνος» των Τούρκων, αλλά η επίσης πάγια πολιτική τακτική της Υψηλής Πύλης να αποδιαρθρώνει τις τοπικές εξουσίες, μουσουλμανικές και χριστιανικές, ώστε με τη μέθοδο του «διαίρει και βασίλευε» να διασφαλίζει τη δική της σταθερή επιβολή. Τα βαρύ τίμημα της παραπάνω πολιτικής, που επέβαλλε την ποινή της δήμευσης και του αποκεφαλισμού στους ισχυρούς τοπάρχες, χριστιανούς και μουσουλμάνους, πλήρωσαν άλλωστε και οι μοραΐτες άρχοντες, Λόντοι και Δεληγιανναίοι το 1813 και 1816 αντίστοιχα. Αυτοί οι τελευταίοι, έζησαν τον κατατρεγμό λίγα χρόνια πριν την επανάσταση, όπως άλλωστε και άλλα μέλη της κομματικής τους φατρίας και, εν τέλει, μετά από συνεχή διαβήματα και τα ανάλογα μπαξίσια, κατάφεραν το 1817 να αποδεσμεύσουν την περιουσία τους από την επιβεβλημένη δήμευση. Με το ξεκίνημα της επανάστασης και συγκεκριμένα την 1η Απριλίου 1821, οι Δεληγιανναίοι έδωσαν διαταγή να σφαγούν όλοι οι μουσουλμάνοι της περιοχής τους, άνδρες, γυναίκες και παιδιά, και να πυρποληθεί το τζαμί των Λαγκαδιών όπου ήταν και η έδρα τους. Μ' αυτόν τον τρόπο έσυραν τους χριστιανούς της περιοχής στη συνενοχή, σύμφωνα με την συλλογική ευθύνη που ίσχυε στην οθωμανική νομιμότητα, και τους εξανάγκασαν να περάσουν στην παρανομία και ακολούθως στην επανάσταση.

Μετά τον εξοντωτικό διωγμό των χριστιανικών ένοπλων σωμάτων του Μοριά, στον οποίο βέβαια συναίνεσαν και οι χριστιανοί πρόκριτοι, ο Κολοκοτρώνης αποβιβάστηκε το 1806 στη Ζάκυνθο εκεί όπου, όπως αναφέρει, «όλα τα στρατεύματα, τα καπετανάτα, τα κλέφτικα της Ρούμελης είχαν καταφύγει στην Επτάνησον από τον ίδιον κατατρεγμόν τον εδικόν μου». Στην Επτάνησο, λοιπόν, μοραΐτες, ρουμελιώτες και σουλιώτες ένοπλοι, διωγμένοι όλοι ανηλεώς από το οθωμανικό έδαφος, στρατεύθηκαν διαδοχικά υπό τις ρωσικές, γαλλικές και αγγλικές δυνάμεις που διαγκωνίζονταν για τον έλεγχο του Ιονίου και της Αδριατικής.

Όπως σημειώνει ο Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, στο άρθρο του για τα «Ένοπλα Ελληνικά Σώματα» στην Ιστορία του Νέου Ελληνισμού (Αθήνα 2003), «όταν τα βρετανικά στρατεύματα έφθασαν στη Λευκάδα το 1810, βρέθηκαν σε αντίπαλα μετερίζια αφενός οι Έλληνες που είχαν στρατευθεί στο πλευρό των Βρετανών, υπό τους Λεπενιώτη, Κωνσταντή Πετμεζά και Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, και αφετέρου η ελληνο-αλβανική φρουρά που υπεράσπιζε το φρούριο εν ονόματι των Γάλλων [...]. Στο σώμα αυτό που έδρευε στη Ζάκυνθο, κατατάχτηκαν αρκετοί πολεμικοί άνδρες των Επτανήσων, της Ηπείρου, της Ρούμελης και του Μοριά, ο Δημήτριος Πλαπούτας, οι αδελφοί Αλέξιος και Κωνσταντίνος Βλαχόπουλοι, ο Γεώργιος Στράτος, ο Νικηταράς και ο πατέρας του Σταματέλος Τουρκολέκας, ο Αναγνωσταράς, ο Μιχαήλ Σπυρομήλιος, ο Ηλίας Χρυσοσπάθης, ο Χαράλαμπος Βιλαέτης και άλλοι, ορισμένοι από τους οποίους είχαν ήδη υπηρετήσει στο Ελληνο-αλβανικό Σώμα των Γάλλων ή και προηγουμένως στους Ελαφρούς Κυνηγούς των Ρώσων».

«Αφού έπεσε ο Ναπολέων», αναφέρει ο Κολοκοτρώνης στα Απομνημονεύματά του, «ήλθε η διαταγή και διέλυσαν τα ξένα στρατεύματα και των Ελλήνων. Τους έδωκαν από 800 τάλληρα του κάθε αξιωματικού και του κατετάνιου 1200, και έτσι τους διέλυσαν». Λόγοι επιβίωσης, λοιπόν, σφυρηλάτησαν την επαναστατική ετοιμότητα των αγωνιστών του '21 και λόγοι επιβίωσης έριξαν και τους χριστιανούς πρόκριτους στο καμίνι. «Για τους Σουλιώτες», γράφει ο Πέτρος Πιζάνιας στο άρθρο του «Επανάσταση και Έθνος» στην Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, «οι οποίοι είχαν χάσει κάθε δύναμη μετά την οριστική ήττα τους, η ένταξη στην Επανάσταση ήταν ένας τρόπος άρσης του κοινωνικού τους αδιεξόδου». Πολύ πριν από αυτό, το 1976, σ' ένα άρθρο του στο περιοδικό Μνήμων, ο Βασίλης Κρεμμυδάς υποστηρίζει πως η βαθύτατη οικονομική κρίση στον ελλαδικό χώρο στις αρχές του 19ου αιώνα, ήταν ένας από τους βασικούς παράγοντες που μετέτρεψαν το κοινωνικό αδιέξοδο σε επαναστατική διαδικασία.

ΠΗΓΗ: εφημ. ΑΥΓΗ, 25-3-2012

τoυ K. I. Δεσποτόπουλου, Ακαδημιακού

Oι Eλληνες έθνος μεγαλουργό στις ώρες της ευπραξίας του με σπουδαιότατη συμβολή στον πολιτισμό της ανθρωπότητας, αλλά και πολύπαθο αρχαιόθεν, έχομε προς «εορτασμό» πολλές επετείους. Προβλημένη κατ' εξοχήν είναι η 25η Mαρτίου, εμβληματική της Eθνεγερσίας του 1821, δημιουργικής της ελεύθερης ελληνικής πολιτείας, μικρής έστω αρχικά, εθνικού όμως κέντρου έκτοτε για τους απανταχού Eλληνες.

Στην εθνική επέτειο αυτή, όμως, αρμόζει όχι μόνο ύμνος για τα κλέη, αλλά και θρήνος για τα πάθη της γενιάς εκείνης των Eλλήνων. Yμνο αξίζουν η λευτεριά του ελληνικού τότε λαού και ο ηρωισμός της ηθικής πρωτοπορίας του. Θρήνο χρειάζονται οι χιλιάδες των απωλειών της ζωής μαχητών και αμάχων. Oι νεκροί μαχητές μνημονεύονται από τον Σολωμό σαν πρόσωπα ιερά: «Mα τις ψυχές που χάθηκαν τον Tούρκο πολεμώντας». O γεωγραφικός χάρτης των θυσιών των αμάχων είναι πολύ εκτεταμένος: Xαλκιδική, Nάουσα, Kωνσταντινούπολη, Kυδωνία, Σμύρνη, Kύπρος, Xίος, Kάσος, Ψαρά και άλλοι τόποι Eλλήνων. Kατά υπολογισμό αξιόπιστο οι απώλειες, οι προκλημένες από τον εννεάχρονο απελευθερωτικό Aγώνα υπήρξαν: το εν τρίτον σχεδόν του πληθυσμού και τα δύο τρίτα περίπου του παγίου κεφαλαίου στις περιοχές του εδάφους τού από 1830 ελεύθερου κράτους.

Aρχισε η Eπανάσταση τον Φεβρουάριο του 1821 στη Mολδαβία και τον Mάρτιο στην Πελοπόννησο με απόφαση της αξιοθαύμαστης Φιλικής Eταιρείας, ιδρυμένης το 1814 στην Oδησσό, κατά υπαγόρευση αγνού πατριωτισμού. H ώρα όμως της Iστορίας ήταν δυσμενέστατη. Yπήρχε ο κίνδυνος να παρέμβουν προς καταστολή της οι Mεγάλες Δυνάμεις της Eυρώπης, συνασπισμένες τότε προς καταστολή των επαναστάσεων. Aποτράπηκε ο κίνδυνος αυτός, με τους επιδέξιους διπλωματικούς χειρισμούς του Kαποδίστρια, ως υπουργού των Eξωτερικών της Pωσίας, καθώς έπεισε τον Pώσο Aυτοκράτορα να προβάλει την άρνησή του. Σώθηκε τότε η Eπανάσταση με τον ρωσικό Nότο.

Eξ άλλου, με την έναρξη της Eπαναστάσεως μέγιστος κίνδυνος ανέκυψε για το έθνος. Oι Eλληνες των μη επαναστατημένων περιοχών περιήλθαν σε κατάσταση ομηρίας, στη διάθεση του αγριεμένου Σουλτάνου. Aποφεύχθηκε η συνολική εξόντωσή των με την σωτήρια συμπεριφορά του ετέρου κορυφαίου Eλληνα της ώρας εκείνης, του Πατριάρχου Γρηγορίου του E΄. O εθνομάρτυς Πατριάρχης έστερξε να προβεί σε Aποκήρυξη της Eπαναστάσεως και με την αποκήρυξη αυτή έσωσε το μέγα πλήθος των Eλλήνων από εξόντωση ολική. Eπί πλέον με τον απαγχονισμό του προκάλεσε ο Πατριάρχης διπλωματικές παρεμβάσεις της Pωσίας και της Aυστροουγγαρίας, ώστε να παύσουν και οι κατ' επιλογήν φόνοι των Eλλήνων.

H Eπανάσταση, παρά την αρχική επικράτησή της στο μεγαλύτερο μέρος της Πελοποννήσου και της Στερεάς και σε κάποια νησιά με σύνδρομες εξ άλλου και ολέθριες αποτυχίες, ιδιαίτερα πέραν της Πελοποννήσου και της Στερεάς, ήταν αδύνατον να φθάσει μόνη σε πέρας αίσιο. Eίχε άλλωστε και την εσωτερική διάβρωση από τον επαίσχυντο εμφύλιο πόλεμο, ενώ και αποβιβάσθηκε στην Πελοπόννησο για την καταστολή της στράτευμα αιγυπτιακό. Tο 1827, όταν έληξαν και οι στρατιωτικές επιτυχίες του Kαραϊσκάκη στην Στερεά με τον θάνατό του η Eπανάσταση βρισκόταν σε δεινή κατάσταση.

Eν τω μεταξύ όμως είχε αναπτυχθεί το ηθικά εξαίρετο κίνημα των Φιλελλήνων. Λάτρεις της αρχαίας Eλλάδος και άλλοι Eυρωπαίοι, φιλελεύθεροι, προσπαθούσαν με πολλούς τρόπους να βοηθήσουν τον απελευθερωτικό αγώνα των Eλλήνων. H «Eξοδος» του Mεσολογγίου ενδυνάμωσε τον ζήλο των Φιλελλήνων. Oι κυβερνήσεις των Mεγάλων Δυνάμεων δεν έμειναν ανεπηρέαστες από τις εκκλήσεις των, αλλά και από την παρατεινόμενη διαταραχή στην περιοχή του Aιγαίου. Aποτέλεσμα, το Πρωτόκολλο της Πετρουπόλεως του 1826 μεταξύ Pωσίας και Aγγλίας και η Συνθήκη του Λονδίνου του 1827 μεταξύ Aγγλίας, Pωσίας και Γαλλίας, με σκοπό την σύμπραξή των για την ρύθμιση του ελληνικού ζητήματος. Συνέπεια της Συνθήκης του Λονδίνου η συντριβή του αιγυπτο-τουρκικού στόλου στο Nαυαρίνο από τις ενωμένες μονάδες στόλου Aγγλων, Γάλλων και Pώσων, η αποστολή γαλλικού εκστρατευτικού σώματος για την εκδίωξη του αιγυπτιακού στρατού από την Πελοπόννησο και προπάντων η νικηφόρα προέλαση του ρωσικού στρατού επί τουρκικού εδάφους, ώστε να εξαναγκασθούν οι Tούρκοι με τη Συνθήκη της Aνδριανουπόλεως, να αποδεχθούν ό,τι θα αποφάσιζαν οι Mεγάλες Δυνάμεις για το ελληνικό ζήτημα. Kαι ακολούθησε το Πρωτόκολλο του Λονδίνου της 3ης Φεβρουαρίου του 1830 και με αυτό η διεθνής αναγνώριση ανεξάρτητου ελληνικού κράτους με περιορισμένο έστω έδαφος, αποσπασμένων από τον έδαφος της κραταιάς Oθωμανικής Aυτοκρατορίας. Hταν και ηθικός θρίαμβος της Eλληνικής Eπαναστάσεως, καθώς τρεις Mεγάλες Δυνάμεις, συνασπισμένες με σκοπό την καταστολή των επαναστάσεων, όμως συνέπραξαν για το αίσιο πέρας μιας επαναστάσεως.

Στη χορεία των εθνικών επετείων η 25η Mαρτίου πλαισιώνεται από την 3η Φεβρουαρίου, ημερομηνία της αναγνωρίσεως διεθνώς ανεξάρτητης ελληνικής πολιτείας το 1830 και από την 14η Σεπτεμβρίου, ημερομηνία της ιδρύσεως της υποκινήτριας του απελευθερωτικού Aγώνος Φιλικής Eταιρείας το 1814.

Aναμφίβολα, το ελληνικό έθνος, οφείλει την πολιτική ανεξαρτησία του, κατά κάποιο βαθμό, στην έμπρακτη επέμβαση των Mεγάλων Δυνάμεων Aγγλίας, Γαλλίας, Pωσίας, και των ονομαζομένων προστατίδων δυνάμεων, αλλά δεν είναι οφειλέτης μόνον προς αυτές, ευτύχησε να υπερανταποδόσει την οφειλή, στους δύο παγκόσμιους σχεδόν πολέμους, 1914-1918 και 1939-1945, συμπαρατάχθηκε με αυτές και με τον αγώνα του και με τις θυσίες του συνέβαλε κρίσιμα για την αίσια έκβασή των, και ιδιαίτερα του Δεύτερου και υπήρξε καίρια το 1941 η συμβολή αυτή για την αποτροπή της υποβολής των λαών της Eυρώπης σε καθεστώς νεοβάρβαρης τυραννίας. H δράση του αυτή, σωστική για τους λαούς της Eυρώπης, δικαίωσε πανηγυρικά την πολιτική παλιγγενεσία του με τον ηρωικό αγώνα του και τις μεγάλες θυσίες του από 1821 έως 1929, συντελεσμένη έστω και με την αποτελεσματική παρέμβαση των Mεγάλων Δυνάμεων, ολοκληρωμένη το 1830.

Aξιζαν αυτά να υπομνησθούν, σε ώρα δυσπραγίας του Eθνους, προς ενθάρρυνση και διδαχή.

ΠΗΓΗ: εφημ. ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 25-3-012

συνέντευξη του Σπυρου Ι. Ασδραχα

στους Βαγγέλη Καραμανωλάκη και  Στρατή Μπουρνάζο

Σπ. Ασδραχάς

* Στις σημερινές συνθήκες της κρίσης αλλάζουν πολλά, ανάμεσά τους και τα εργαλεία με τα οποία σκεφτόμαστε το παρελθόν. Στο πλαίσιο αυτό, θεωρείτε ότι ανασηματοδοτείται η σχέση μας με το παρελθόν, και ιδιαίτερα με κρίσιμες στιγμές όπως η Επανάσταση του 1821;

* Θα έλεγα ότι βρισκόμαστε μπροστά σε ένα σύνηθες ιστοριογραφικό δίλημμα, της αναλογίας και της επανάληψης. Σε ποιο βαθμό αναλογίες που προκύπτουν από διαφορετικές ή εν μέρει ανόμοιες δομές μπορούν να τροφοδοτήσουν τις κατανοήσεις των σημερινών φαινομένων, όπως η καπιταλιστική κρίση; Προσωπικά, θεωρώ ότι μας χρειάζονται και, με τους κατάλληλους όρους, μπορούν να συνεισφέρουν στον εμπλουτισμό των αναλυτικών εργαλείων μας.

Όπως έγραφε ο Σβορώνος σε εκείνο το επίδικο άρθρο του για την εθνογένεση, για να γνωρίσεις τις διαδοχικές συνειδητοποιήσεις ενός λαού, πρέπει να γνωρίσεις την ιστορία του. Το πρώτο που πρέπει να κάνουμε είναι να δούμε τι ακριβώς ήταν αυτό το Εικοσιένα. Καθώς πριν από το 1821 υπάρχουν μια σειρά επαναστατικών κινητοποιήσεων στον ελλαδικό χώρο, τίθεται το γνωστό ζήτημα αν η Επανάσταση του Εικοσιένα είχε το ίδιο περιεχόμενο, λ.χ., με το 1770. Θα έλεγα ότι η επισφαλής λύση προβλημάτων ορίζεται εν πολλοίς από την κακή τοποθέτησή τους. Και θεωρώ κακή τοποθέτηση του προβλήματος να ρωτάμε αν το 1770 είχε τους χαρακτήρες της Επανάστασης του 1821. Είναι σαν να λέμε ότι ο νόμος της βαρύτητας υπήρχε από την εποχή που πέφτουν τα μήλα από τη μηλιά, σαν να λέμε ότι ο προάγγελος του νόμου της βαρύτητας, που διατύπωσε ο Νεύτωνας, ήταν η παλινωδία του Πλάτωνος στον Φαίδρο: οι ψυχές που αιωρούνται, και οι βαριές ψυχές που πέφτουν.

Ένα ιστορικό φαινόμενο δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως επανάσταση, αν δεν συγκεντρώνει ορισμένα χαρακτηριστικά· στη συγκεκριμένη περίπτωση, είναι η μετάβαση από την έννοια του γένους (που έχει τη ρίζα του στις οικουμενικότητες της εποχής και των προηγούμενων εποχών, φτάνοντας μέχρι τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και τους ελληνιστικούς χρόνους) στην έννοια του έθνους. Μέσα στη φαινομενική συνέχεια υπάρχουν ουσιώδεις ασυνέχειες. Το 1821 είναι η ανασηματοδότηση των προηγούμενων επαναστατικών κινημάτων και η μεταμόρφωσή τους, δηλαδή η προσαρμογή τους στους όρους της εποχής. Ας μην ξεχνάμε ότι είναι μια εποχή επαναστάσεων και σε άλλα μέρη, όπως στη Λατινική Αμερική.

* Αν προχωρήσουμε στο ζήτημα των συνεχειών, αλλά μετά το 1821, μπορούμε να πούμε ότι η Επανάσταση του 1821 είναι ένα είδος αντιστασιακής μήτρας, καθώς πολλές φορές, και ιδίως σε στιγμές κρίσιμες, όπως στα χρόνια της Κατοχής, γίνεται επίκληση σε αυτήν;

Θα μιλούσα με τους όρους του Φίλιππου Ηλιού για τη «χρήση της Ιστορίας». Ο Φίλιππος προσανατολιζόταν περισσότερο στη χρήση της ιστοριογραφίας, δηλαδή της ιστορικής ερμηνείας. Στο ζήτημά μας υπάρχει ένα θέμα «αναμορφώσεων» -- όπως σε έναν πίνακα ο οποίος, ανάλογα με την οπτική γωνία που τον βλέπεις, έχει διαφορετική μορφή. Ανακρατιέται όμως κάτι: η έννοια της μη συμβίωσης με την κατακτητική κοινωνία. Και έτσι, στα χρόνια της Αντίστασης, έχουμε και τη φράση «Το Εικοσιένα ξαναζεί με το λαό μαζί». Βεβαίως ξαναζεί το Εικοσιένα, επειδή υπάρχει η σύγκρουση ανάμεσα σε κατακτημένους και κατακτητές, με τη διαφορά όμως ότι τα αιτούμενα του Εικοσιένα δεν εγγράφονται στα αιτούμενα της κοινωνίας η οποία έχει προκύψει από τη Βιομηχανική Επανάσταση.

* Aς επιμείνουμε λίγο στο ζήτημα των συνεχειών και των ασυνεχειών, της σχέσης της Επανάστασης με προηγούμενα επαναστατικά κινήματα.

* Οι κατακτημένοι δεν ανέχτηκαν ποτέ την κατάκτηση. Αυτό γενικεύτηκε και εκφράστηκε μέσα από τις, κατά Δημαρά, συλλογικές συνειδήσεις. Προχείρως θα αναφερόμουν στην αντίληψη που είχε διαμορφώσει ο Μακρυγιάννης, ο άνθρωπος της παράδοσης, σχετικά με την κατάκτηση. Αυτό φαίνεται καθαρότερα όχι τόσο στο απομνημόνευμα, αλλά στις εικόνες των αδελφών Ζωγράφου. Ο Μακρυγιάννης τους βάζει αρχικά να απεικονίσουν τον σουλτάνο να λέει στον κλήρο: --Δεν παραδοθήκατε, αλλά κατακτηθήκατε, γι' αυτό σας βάζω στον ζυγό. Εν συνεχεία, εμφανίζονται οι κλέφτες που βγαίνουν στα βουνά και μετά ο Ρήγας, το αγαθό παιδί της πατρίδας, που σπέρνει τον σπόρο της Ελευθερίας. Είναι μια από τις πιο χαρακτηριστικές, ηγετικές θα έλεγα εκδηλώσεις αυτής της αντίληψης της συνεχούς αντίστασης, για την οποία ο Νίκος Σβορώνος θέλησε να μας δώσει ένα αναλυτικό εργαλείο με την παρεξηγημένη φράση του για τον αντιστασιακό χαρακτήρα της ελληνικής ιστορίας -- αλλά αυτό είναι μια ξεχωριστή συζήτηση.

Το 1821 διαφέρει από τα προηγούμενα κινήματα, αλλά έχει και ομοιότητες. Οι ομοιότητες είναι ότι όλες αυτές οι προσπάθειες για την απελευθέρωση προϋπέθεταν μια εδαφικότητα. Αυτή την εδαφικότητα ο Ρήγας την επεξέτεινε σε όλη την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Το Πολίτευμα είναι ένα επαναστατικό κείμενο, το οποίο αμέσως εθνικοποιήθηκε. Αν διαβάσουμε παράλληλα τον Πατριωτικό Ύμνο και το Πολίτευμα, βλέπουμε αμέσως τη μεταβολή. Το ένα είναι η αδύνατη επανάσταση που θα μετέτρεπε τη σουλτανική οικουμενικότητα σε δημοκρατική οικουμενικότητα. Το δεύτερο σκέλος, παρεπόμενο, είναι η εθνικοποίηση, στο πλαίσιο πλέον του ελλαδικού χώρου, ενωτικό στοιχείο του οποίου ήταν η παιδεία, με μια γλώσσα --την ελληνική-- που συνέχιζε να έχει οικουμενικές αξιώσεις σε όλη τη διάρκεια της οθωμανικής κατάκτησης, με μια αναφορά στην ελληνικότητα. Ποια είναι όμως η ελληνικότητα του Ρήγα; Η σύγχρονη ελληνικότητα ή η αρχαιότητα; Θεωρώ ότι είναι η αρχαιότητα· η Ελληνική Νομαρχία ή η ελληνική πολιτεία του Ρήγα δεν είναι παρά μια αναφορά στην ανασηματοδοτημένη, με θετικό τρόπο, από τη Γαλλική Επανάσταση, αρχαιότητα.

Τα πράγματα είναι ανόμοια, αλλά υπάρχει ένα νήμα που τα συνδέει. Εν ολίγοις, το 1821 είναι μια επανάσταση εθνική. Βρισκόμαστε στην εποχή της αρχής των εθνοτήτων. Είναι, ταυτόχρονα, μια επανάσταση δημοκρατική, η εκβολή της Γαλλικής Επανάστασης στους Ναπολεόντειους Πολέμους.

Ένα βασικό ζήτημα: ποιες είναι οι δεκτικότητες. Για να εμπεδωθεί η κατάκτηση, οι κατακτημένοι πρέπει να διαθέτουν δομές. Αλλιώς, δεν μπορεί να επιβληθεί. Δομές εκκλησιαστικές και κοινοτικές, συλλογικότητες δηλαδή οι οποίες δεν είναι όμοιες· η εκκλησιαστική συλλογικότητα περιέχει στοιχεία που δεν τα περιέχει η κοινοτική: στοιχεία οικουμενικά και έναν υπερτοπισμό, τον οποίο δεν τον περιέχει η κοινοτική. Αλλά αυτές οι επιμέρους συλλογικότητες ήταν έτοιμες να δεχτούν καταστατικούς χάρτες, οι οποίοι είναι πραγματικά συντάγματα. Εννοώ τα πρώτα Συντάγματα της Επανάστασης.

* Μέσα στον χρόνο όμως δεν έχουμε μεταβολές;

* Μεταβάλλονται οι νοοτροπίες, αλλά μένουν σταθερές οι οικονομικές δομές -- εκεί δεν γίνεται καμία μετατροπή. Σταθερές μένουν και οι μορφές εξουσίας, ανασηματοδοτημένες όμως με την Επανάσταση, επειδή δόθηκε γενικότερος ρόλος στις υπάρχουσες κοινωνικές αυθεντίες, είτε αυτές ήταν προυχοντικές είτε στρατιωτικές.

Τα καινούργια στρώματα προκύπτουν μέσα από τον Αγώνα. Οι αλλαγές και οι ρήξεις συνίστανται στο ότι διαμορφώνονται τα στρώματα εκείνα που έχουν εξουσία διά του Αγώνος· έχουμε τους πολιτικούς και τους στρατιωτικούς. Η μεγάλη ρήξη γίνεται στην Πελοπόννησο, η οποία, μη έχοντας την πολεμική παράδοση της χερσαίας Ελλάδας, δημιουργεί τους στρατιωτικούς, το ισχυρότερο σώμα, καθώς αυτό πρωταγωνιστεί στον πόλεμο. Αυτά τα καινούργια συλλογικά σώματα --χρησιμοποιώ πάλι τον όρο «συλλογικότητες», επειδή ο όρος «ταξικότητες» δεν είναι επιχειρησιακός εδώ-- είχαν κοινωνικό πρόγραμμα; Ο Πιπινέλης, τον οποίο αξίζει να θυμόμαστε παρά την πολιτική του τοποθέτηση, γράφει ότι τα λαϊκά συμφέροντα συνδέονται με τα συμφέροντα των στρατιωτικών. Οι στρατιωτικοί ήθελαν οικονομική βάση, και η οικονομική βάση της εποχής ήταν η γη, είτε ως καλλιεργήσιμος είτε ως οικοδομήσιμος χώρος. Για ποιους ζητάει αναδασμό της γης ο Μακρυγιάννης; Για τους στρατιωτικούς. Γι' αυτούς που, αν έμεναν χωρίς οικονομική βάση, μετά τη δημιουργία του κράτους θα γίνονταν ληστές -- το ιταλικό παράδειγμα μας δίνει χαρακτηριστικές αναλογίες. Τα σώματα αυτά αποκτούν μια ιδεολογία και μια πολιτική πρακτική.

* Έχει διαμορφωθεί η εικόνα --μια εικόνα που ενισχύθηκε και με την περσινή τηλεοπτική σειρά του ΣΚΑΪ-- των πολιτικών ως «φιλεοευρωπαϊστών» και «εκσυγχρονιστών», σε αντίθεση με τους πιο «πρωτόγονους» στρατιωτικούς. Πώς τη σχολιάζετε;

* Υπάρχει η εντύπωση ότι επικρατούσε πλήρης διχοτομία ανάμεσα στους λεγόμενους «στρατιωτικούς» και τους λεγόμενους «πολιτικούς». Η υιοθέτηση αυτής της διχοτομίας μπορεί να βοηθά ορισμένα ερμηνευτικά σχήματα, να προσφέρει κάποια δήθεν σαφή περιγράμματα κ.ο.κ., ωστόσο δεν αντιστοιχεί στην πραγματικότητα. Οι στρατιωτικοί, αγράμματοι ή ημιεγγράμματοι, σεβόμενοι τους γραμματισμένους που ταυτόχρονα τους θεωρούν υποδεέστερους, μετέχουν, με τον τρόπο τους, στο γενικό πρόβλημα. Μετέχουν μέσα από τη διάχυση των ιδεών, τις μορφές εκπολιτισμού, που διαδίδονται με την Επανάσταση. Και, παράλληλα, αποκτούν τις ίδιες οικονομικές βάσεις με τους προύχοντες. Ας διαβάσουμε τις σελίδες που αφιερώνει ο Κασομούλης στον Στουρνάρη: ο ομόλογός του προύχοντας δεν τον αποκαλούσε «καπετάν», αλλά «κυρ», επειδή οι κύριοι είχαν την οικονομική βάση, όπως ο Στουρνάρης, ο οποίος απέκτησε μεγάλη ιδιοκτησία και κοπάδια. Το ίδιο συνέβη με τον Βαρνακιώτη. Αυτή η κοινή οικονομική βάση μπορούσε να οδηγήσει σε κοινές οικονομικές συμπεριφορές με το προυχοντικό οικονομικό στρώμα, το οποίο τελικά έγινε ταξικό. Την ταξικότητα αυτή την εκφράζει με τον χαρακτηριστικότερο τρόπο ο Κανέλλος Δεληγιάννης στα απομνημονεύματά του.

Υπήρχε αυτή η σύγκλιση, πράγμα που υποδεικνύει και τo consensus, τη γενική συναίνεση, η οποία αποτελούνταν από επιμέρους συναινέσεις. Βέβαια, υπάρχουν διαφορετικοί προσανατολισμοί: προς την ομόδοξη Ρωσία, προς τη Γαλλία και τη Βρετανία -- ας σημειώσουμε εδώ το παράδοξο των ρωσόφιλων, που θεωρούν ότι πρέπει να γίνουν πλέον αγγλόφιλοι, επειδή η Αγγλία είναι η πλέον προοδευμένη και συγχρόνως ισχυρή δύναμη. Ο Φωτάκος τα δείχνει αυτά πολύ ωραία.

Δεν είναι ενιαία τα πράγματα, είναι ένα πολύπλεγμα. Και είναι ένα πολύπλεγμα, επειδή μια εθνική επανάσταση ενέχει την ταξική διάσταση, αλλά δεν είναι ταξική επανάσταση. Η ταξικότητα ενέχεται, διότι έχουν συγκροτηθεί οι συλλογικότητες εκείνες οι οποίες γίνονται τάξεις, όχι καθ' εαυτές πλέον, αλλά δι' εαυτές, μέσω του πολιτικού, μέσω του ερωτήματος πώς θα ασκήσουν την εξουσία.

* Επιστρέφοντας στο σήμερα, από όπου και ξεκινήσαμε, θα σας θέσουμε ξανά το ερώτημα της επικαιροποίησης του 1821.

* H επικαιροποίηση του 1821 έχει μία και μόνη σοβαρή διάσταση, η οποία αποκλείει τις εξυμνήσεις των ηρώων και των ηρωικών πράξεων. Και αυτή είναι η εθνικοποίηση της ταξικότητας. Σήμερα βρισκόμαστε μπροστά σε ένα διηνεκές και υπερκείμενο φαινόμενο, της επίκλησης των εθνικών αξιών, επίκληση η οποία συνοδεύεται από πράξεις ή υποταγές, καταναγκασμούς που οδηγούν στην κατάλυση της εθνικής ανεξαρτησίας. Και ας δούμε, στο κεφάλαιο αυτό, για ποιες αιτίες περάσαμε από τις στρατιωτικές κατοχές στις οικονομικές κατοχές.

Τι σημαίνει εθνικοποίηση του ταξικού λοιπόν; Σήμερα, και όχι μόνο στη χώρα μας, βρισκόμαστε μπροστά σε μια διεύρυνση των υποτελών τάξεων. Παλιότερα μιλάγαμε για τους «ασπρογιακάδες», οι οποίοι ενσωματώνονταν στο προλεταριάτο. Σήμερα έχουμε κατάργηση της μικροαστικής και της μεσαίας αστικής τάξης, η οποία αποτελούσε το συστατικό στοιχείο της όλης εθνικής συνοχής. Δεν γίνονται προλετάριοι· γίνονται, απλούστατα, φτωχοί. Φτάνουμε σε μορφές της γενικής αποπτώχευσης, τις οποίες έχει γνωρίσει και άλλοτε η Ιστορία. Επόμενο είναι η διευρυμένη αυτή υποτελής τάξη να γίνεται υποκείμενο πολιτικής και συνάμα κοινωνικής στρατηγικής.

Λέγεται πως οι δρόμοι είναι δύο, ο διεθνικός και ο εθνικός. Νομίζω ότι οι δύο αυτοί δρόμοι συμπίπτουν εν πολλοίς. Η ιστορία των επαναστάσεων δείχνει ότι έχουν μια εδαφικότητα που συμπίπτει με το υπάρχον ή δυνάμει έθνος. Δεν αντίκειται το γενικό στο ειδικό φαινόμενο. Συνεπώς, σήμερα μια αντι-εθνική (και δεν εννοώ αντιεθνικιστική) ρητορεία είναι επιβλαβής γι' αυτό το διαφοροποιητικό εργαλείο που είναι η εθνικοποίηση της ταξικότητας.

Τι σημαίνει εθνικοποίηση; Σημαίνει ότι το σύνολο των αξιών που αποτελούσαν τη γενική συναίνεση τώρα επιμερίζεται και η μεγάλη πλειοψηφία, η πλειοψηφία που έχει μπει στη διαδικασία της αποπτώχευσης, θα μπορούσε να ανασηματοδοτήσει την έννοια της ταξικότητας. Σε ποιον θα ανήκε δυνατολογικώς ο ρόλος αυτός; Σε αυτό που αποκαλούμε Αριστερά.

Ας δεχτούμε τον χαρακτηρισμό που προέρχεται από αντιαριστερές εστίες: μιλάνε για τη «μαρξιστική Αριστερά». Ας είμαστε πιο μετριοπαθείς, ας μιλήσουμε για μια μαρξικογενή Αριστερά, η οποία κατάφερε να γίνει εθνική Αριστερά, και η οποία εκφράστηκε με το ΕΑΜ. Έχει σημασία ότι το είπαν ΕΑΜ, Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο, και όχι ΛΑΜ, Λαϊκό Απελευθερωτικό Μέτωπο. Λαϊκό χαρακτήρισαν τον στρατό, δηλαδή την αιχμή του δόρατος. Και αυτός ο λαϊκός στρατός δεν ήταν ταξικός αλλά πατριωτικός στρατός.

Επιτρέψτε μου εδώ μια παρέκβαση. Δεν συμφωνώ ότι ο αγώνας ήταν αντιφασιστικός. Ο πόλεμος στην Αλβανία ήταν πατριωτικός. Ο πόλεμος γίνεται αντιφασιστικός στη διάρκεια της Αντίστασης, όταν η Αντίσταση --μιλάω για την αριστερή Αντίσταση, και ένα μέρος της δεξιάς, όπως ο Πυρομάγλου-- ενέχει κοινωνικά αιτούμενα. Ούτε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος σε όλη του διάρκεια ήταν αντιφασιστικός. Ήταν βέβαια ένας πόλεμος εναντίον των επιτιθέμενων δυνάμεων, που ήταν οι φασιστικές και οι ναζιστικές, αλλά από ένα σημείο και ύστερα σταμάτησε να είναι αντιναζιστικός -- από τη στιγμή που προδιαγραφόταν η τελική νίκη.

* Τελειώνοντας, πώς πιστεύετε λοιπόν ότι μπορεί να χρησιμεύσει σήμερα η ιστορική αναλογία;

Αν εκκρεμεί μια αξιοδότηση της ιστορικής αναλογίας --και με αυτό θα ήθελα να τελειώσω--, της ανάκλησης του παρελθόντος, αυτή θα πρέπει να απαντήσει στο τρέχον, κυρίαρχο φαινόμενο της αποπτώχευσης. Παλιότερα (μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1980), γινόταν λόγος για τις κοινωνίες των 2/3: τα 2/3 ήταν οι εύποροι, το 1/3 οι φτωχοί, και η αναλογία αυτή ίσχυε για τις υπανάπτυκτες και τις υπό ανάπτυξη χώρες. Σήμερα έχουμε μια αντιστροφή: μπορούμε να μιλήσουμε πάλι για κοινωνίες των 2/3, με τη διαφορά ότι τα 2/3 είναι οι φτωχοί, αυτοί που βρίσκονται στη βάση της κοινωνικής πυραμίδας -- και αυτό ισχύει και για τις ανεπτυγμένες χώρες. Η ανάπτυξη οδήγησε στην υπανάπτυξη.

Αυτά τα βαριά προβλήματα δεν λύνονται βεβαίως από τους λογιστές που παριστάνουν τους οικονομολόγους και λένε, λ.χ., να μείνουμε οι άνθρωποι χωρίς δουλειά, να απολύσουμε 150.000 υπαλλήλους, να κουτσουρέψουμε τους μισθούς, να μην ελέγχουμε την κίνηση των τιμών. Και, για να μην ξεχνάμε τις διαφωτιστικές πλευρές της Επανάστασης του Εικοσιένα, υπάρχει σήμερα το θέμα της ανασηματοδότησης του φωτισμού των ανθρώπων, το πρόβλημα της ανάδυσης και ανάδειξης συνειδήσεων, πράγμα που σημαίνει αποφενακισμό και δημιουργία μιας κοινωνικής ηθικής αντίστοιχης με τα σύγχρονα προβλήματα.

ΠΗΓΗ: εφημ. ΑΥΓΗ, 24-3-2012

από τη Λίζυ Τσιριμώκου

«Αποκλεισμός» από τη Δεξιά και την Αριστερά

Ο υπερρεαλισμός επιχειρεί να μετακενώσει και στην Ελλάδα τον δυναμισμό μιας «άγριας σκέψης» που συναιρεί ποικίλες πολιτισμικές προτάσεις και τάσσεται κατά μιας γενεαλογημένης ομοιομορφίας. Στην προσπάθεια όμως διαμόρφωσης και εδραίωσης ενός συνεκτικού, ελληνόδοξου μοντερνισμού, παρερμηνεύτηκε, αποσιωπήθηκε ή και ακυρώθηκε η παράλληλη απόπειρα του ελληνικού υπερρεαλισμού να διεκδικήσει τη δική του ιστορικότητα, βασισμένη σε μια πλουραλιστική λογική με επίγνωση της αυτοσκηνοθεσίας των επιλογών της. Η ζητούμενη υπέρβαση προς μια χειραφετητική, ολιστική αντίληψη για την ποίηση ως αδιαίρετο σύνολο τέχνης και ζωής έμεινε μετέωρο βήμα στη μεσοπολεμική Ελλάδα και αυτό οφείλεται στο μικρό περιθώριο δράσης που έδωσε η Ιστορία σε αυτό το εναλλακτικό πρόταγμα.

Η ραγδαία μεταβολή των διεθνών και εντόπιων συνθηκών (ισπανικός εμφύλιος, κυρίαρχη σταλινική εκδοχή του μαρξισμού, μεταξική δικτατορία της 4ης Αυγούστου 1936, Β' Παγκόσμιος Πόλεμος) πόλωσε γρήγορα τις διαθεσιμότητες: ο προγραμματικά αντιεξουσιαστικός λόγος των υπερρεαλιστών βρέθηκε αντιμέτωπος με χρόνιες ιδεολογικές αγκυλώσεις, ολοκληρωτικές νοοτροπίες ή, απλούστατα, έλλειψη μιας υψηλού επιπέδου αστικής παιδείας που θα διέθετε την ετοιμότητα να χειριστεί σοβαρά την πρόκληση.

Στον χώρο της «αριστερής» κριτικής δεν υπήρχαν περιθώρια συζήτησης για την αιρετική και εν πολλοίς εριστική δοκιμιογραφία του Κάλας, ούτε δυνατότητα αποδοχής της αυτόματης γραφής ή της απελευθερωτικής δύναμης της ψυχανάλυσης που ευαγγελιζόταν ο Εμπειρίκος - τα μηνύματά τους κρίνονταν αντικανονικά και ανορθόδοξα, ακόμη και σε γλωσσικό επίπεδο. Πολύ λιγότερο ανεκτική στο πνεύμα εξέγερσης και απειθαρχίας που διακινούσαν τα υπερρεαλιστικά «στιχουργικά ταχυκίνητα» ήταν η δικτατορική εξουσία ή η δεξιόστροφη παράταξη που κυβέρνησε μεταπολεμικά και ήταν σε θέση να ελέγχει εκδοτικούς μηχανισμούς, μέσα επικοινωνίας και να επηρεάζει την κοινή γνώμη.

Ενδεικτικό του «αποκλεισμού» που γνώρισε κατά τη στιγμή της εισόδου του στον ελληνικό χώρο ο υπερρεαλισμός είναι το γεγονός ότι δεν στάθηκε δυνατό, παρά τις επίμονες προσπάθειες των πρωτεργατών του, να συσταθεί έντυπο όργανο των ιδεών τους: τα ελληνικά υπερρεαλιστικά κείμενα φιλοξενήθηκαν σε αλλότρια περιοδικά (π.χ. Κύκλος, Νέα Φύλλα, Νέα Γράμματα) - και αυτό δεν έγινε δίχως αβαρία.

Νίκος Σιγάλας - Μιχάλης Χρυσανθόπουλος

Εκρηξη, αμφισβήτηση και αναψηλάφηση του ελληνικού υπερρεαλισμού

Η περιπέτεια του υπερρεαλισμού στην Ελλάδα, παρά το γεγονός ότι δεν λειτούργησε ως αυτοτελές κίνημα, όπως στη Γαλλία, και μολονότι τα κελεύσματά του δεν βρήκαν θετική ανταπόκριση στο πρώτο του κοινό, της μεσοπολεμικής και αμέσως μεταπολεμικής περιόδου, έγινε αισθητή και συνέβαλε στον μετατονισμό μιας ευαισθησίας - δεν εννοούμε μεταβολή του κανόνα. «Εδώ δεν είναι παίξε γέλασε / εδώ είναι Μπαλκάνια», σάρκασε ο Εγγονόπουλος, που μοιράστηκε γενναία τη χλεύη, την απαξίωση και την τακτική της αποσιώπησης ενόσω ο λόγος περί «ελληνικότητας» στερέωνε το οικοδόμημά του στη διάρκεια του Μεσοπολέμου.

Επί των ημερών μας επιχειρείται η τεκμηριωμένη και, κατά το δυνατόν, αμερόληπτη καταγραφή της πρόσληψης του υπερρεαλισμού στην Ελλάδα. Η έρευνα στα αρχεία των τριών «αποστόλων» (Εμπειρίκου, Κάλας, Εγγονόπουλου), η συστηματική συνανάγνωση των πηγών, η ανάδυση στο προσκήνιο αναξιοποίητων στοιχείων (αλληλογραφίες, ανέκδοτα κείμενα, μαρτυρίες) και η δυνατότητα των πολλαπλών συσχετισμών επιτρέπει την αναδιαπραγμάτευση, την αναψηλάφηση της υπόθεσης του υπερρεαλισμού όπως τη χειρίστηκαν οι πρωτεργάτες του στην Ελλάδα.

Στην προοπτική αυτή εγγράφονται οι δύο παρούσες (και εν πολλοίς παραπληρωματικές) μελέτες του Νίκου Σιγάλα και του Μιχάλη Χρυσανθόπουλου. Με τη διπλή αυτή προσφορά, η καλαισθησία και η σοβαρότητα των εκδόσεων Αγρα συνεχίζουν με αφοσίωση τον διάπλου και την εξερεύνηση του ελληνικού υπερρεαλισμού. Ε la nave va!

Ο Νίκος Σιγάλας, με εκκίνηση την ανασκευή της απαξιωτικής κριτικής που ενίοτε συνοδεύει ακόμη τα γραπτά του Εμπειρίκου και τα πιστώνει στον «αντιδραστικό μοντερνισμό», ξεδιπλώνει το ιστορικό της πορείας και των σχέσεων των υπερρεαλιστών του ελληνικού Μεσοπολέμου. Αυτή η ανασύσταση του ιστορικού ορίζοντα γίνεται μεθοδικά, ψηφίδα την ψηφίδα (τα sur - realia, όπως εύστοχα τα αποκαλεί), και αποκαλύπτει τη διαδραστική στρατηγική των προσώπων που θέλησαν να θεμελιώσουν στην Ελλάδα τον υπερρεαλισμό με όρους κινήματος. Υπογραμμίζει κυρίως την κομβική φιλία και συμπόρευση του Εμπειρίκου με τον Καλαμάρη έως ότου αυτός αναχωρήσει από την Ελλάδα (1938) για τη Γαλλία και, αργότερα, για τις ΗΠΑ. Από τις αρχές της δεκαετίας έως τη στιγμή της ρήξης των σχέσεών τους συντονίζουν με ισότιμο πάθος την έκκεντρη, αποκλίνουσα πορεία του υπερρεαλισμού έναντι της λεωφόρου της παλαμολατρείας ή της νεότευκτης «ελληνικότητας». Ο οιστρήλατος χαιρετισμός του Εμπειρίκου στον Ιβάν (όπως αποκαλούσαν τον Καλαμάρη οι φίλοι του της Αθήνας), αποτυπωμένος στο ανέκδοτο πεζό του «Τα τεκταινόμενα» (1940) αποτίει τη δέουσα αναγνώριση στον πολυτάλαντο, απομακρυσμένο πλέον φίλο.

Ο Μιχάλης Χρυσανθόπουλος εξετάζει αναλυτικά σε εννέα εκτενή κεφάλαια την ελληνική υπερρεαλιστική παραγωγή του Μεσοπολέμου, τη συμβολή της ψυχαναλυτικής θεωρίας και του μαρξισμού στην άρθρωση ενός νέου κριτικού παραδείγματος που αναθεωρεί ριζικά τη σχέση με την παράδοση, σε απόσταση από το σχήμα της εθνικής συνέχειας, και κατασκευάζει νέα πρότυπα για τη λογοτεχνική εξέλιξη. Η ποιητική της επιθυμίας και του ονείρου ή η θεματοποίηση του ασυνείδητου, η κριτική συμβολή του Κάλας στην κατασκευή της λογοτεχνικής παράδοσης με αντιπαλαμικούς τόνους και (πρόδρομη) αναγνώριση της καβαφικής ευαισθησίας (1932), η διάδραση ζωγραφικής και ποίησης στην παραγωγή του Εγγονόπουλου αναδιατάσσουν τις σχέσεις παρόντος - παρελθόντος και προτείνουν άλλα εργαλεία στη στοχαστική και έντεχνη γραφή. Ενα, δυνάμει τουλάχιστον, σύστημα λόγου που χρειάζεται προσεκτική επαναπροσέγγιση ως προς τους όρους της αισθητικής και της ιδεολογίας που το διέπουν.

Μεταπολεμικά, ο υπερρεαλισμός - και στη διεθνή και στην ελληνική εκδοχή του - «χωνεύτηκε», επανέκαμψε με αίγλη σε μεταγενέστερες γενιές που αναγνώρισαν στην ανανεωτική ή και επιθετική ορμή του δικά τους ζωτικά αιτήματα και τρόπους να τα διεκδικήσουν" δικαιώθηκε κατά κάποιον τρόπο και περιβλήθηκε παρά την αποτυχία του (ή και εξαιτίας της) με την αύρα μιας ριψοκινδύνευσης που έλκει πάντα τη νεότητα, έγινε σχεδόν αξία κατεστημένη. Οι εντάσεις, οι τριβές, τα σχίσματα ενόσω ο υπερρεαλισμός ήταν ακόμη ζώσα πραγματικότητα έως τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο κρίνονται τώρα, εκ των υστέρων, συστατικό στοιχείο της πολυσθένειας, της δυναμικής, της αδιάλλακτης εμμονής του στο άνευ όρων και ορίων «ποιητικώς ζην».

ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΑ ΝΕΑ, 24-3-2012

του Κώστα Γεωργουσόπουλου

ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΑ ΝΕΑ, 24-3-2012

της Ιωάννας Λαλιώτου *

ΠΗΓΗ: εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ,24-3-2012